Παρασκευή, 27 Σεπτεμβρίου 2013

Για το μύθο και την πραγματικότητα της Ελβετικής ‘Άμεσης Δημοκρατίας’*




Γράφει ο Κώστας Λάμπος

«Ο πολιτισμός που συνεχίζει να παράγει ανθρώπους χωρίς άποψη,
αγοράζει τον ίδιο του τον πνευματικό θάνατο σε μηνιαίες δόσεις»
Μάρτιν Λούθερ Κινγκ
*
«Η ιστορία των ελευθεριών που έχουν παραχωρηθεί στον άνθρωπο δεν
έπαψε ποτέ, μέχρι σήμερα, να συγχέεται με την ιστορία των ελευθεριών
που ο άνθρωπος παραχώρησε στην οικονομία»
Ραούλ Βάνεγκεμ

Η Ελβετική Ομοσπονδία ιδρύθηκε το 1291[1] και κατ’ άλλους το 1307[2] ως ‘Ένορκη Συμμαχία’ ανεξάρτητων Καντονιών από τον Walter Fuerst εκπρόσωπο της επαρχίας Uri, τον Werner Stauffacher εκπρόσωπο της επαρχίας Schwyz και τον Arnold von Melchtahl εκπρόσωπο της επαρχίας Unterwalden, για την από κοινού αντιμετώπιση των σχεδίων του Ρωμαίο-Γερμανού βασιλιά Albrecht I, να προσαρτήσει τα εδάφη τους υπό την κυριαρχία του οίκου των Χαμπσβούργων. Η πορεία ολοκλήρωσής της πέρασε από διάφορες φάσεις και εξαρτήσεις  μέχρι να φτάσει στην παγίωση της σημερινής της μορφής.

Το 1848 η ‘Ένορκη Συμμαχία’ μετεξελίσσεται σε συνταγματικό ομοσπονδιακό κράτος, στο οποίο τα Καντόνια εκχωρούν μέρος των αρμοδιοτήτων τους, όπως αυτές της άμυνας, των τελωνείων, του ταχυδρομείου, του νομίσματος και άλλων. Τα λαϊκά στρώματα, κυρίως η φτωχή αγροτιά, δεν αρκέστηκαν στην καθιέρωση του γενικού εκλογικού δικαιώματος, αν και μόνο για τους άνδρες, και απαίτησαν την καθιέρωση του δικαιώματος της Άμεσης Δημοκρατίας για να αποφασίζει ο ίδιος ο λαός για τη ζωή του και κατάφεραν την αναθεώρηση του συντάγματος το 1874 καθιερώνοντας το θεσμό του Δημοψηφίσματος και την καθιέρωση του θεσμού της ‘Λαϊκής Πρωτοβουλίας’ το 1891.

Σήμερα η ‘Ελβετική Ομοσπονδία’ αποτελείται από 2.715 Κοινότητες και 26 Καντόνια και συμβολίζεται με την εξίσωση 2.715+26=1. «Περίπου το 1/5 των Κοινοτήτων και κύρια οι πόλεις έχουν το δικό τους τοπικό κοινοβούλιο, τα 4/5 αποφασίζουν αμεσοδημοκρατικά στις Κοινοτικές Συνελεύσεις στις οποίες μπορούν να παίρνουν μέρος όλοι οι κάτοικοι που έχουν δικαίωμα ψήφου, πράγμα που σημαίνει ότι ο Λαός δεν αντιπροσωπεύεται από βουλευτές, αλλά αποφασίζει μόνος του και εκλέγει το Κοινοτικό Συμβούλιο»[3], αλλά «την έκταση της αυτονομίας των Κοινοτήτων την ορίζουν τα Καντόνια και γι’ αυτό είναι αρκετά διαφορετική»[4]. Κάθε Καντόνι έχει το δικό του Σύνταγμα, το δικό του Κοινοβούλιο, τη δική του κυβέρνηση και τα δικά του Δικαστήρια. Οι βουλευτές στα περισσότερα Καντόνια εκλέγονται με το σύστημα της απλής αναλογικής, οι 5-7μελής κυβερνήσεις, όμως, που εκλέγονται επίσης από το Λαό, εκλέγονται με πλειοψηφικό σύστημα, αλλά τελικά «η αμεσοδημοκρατική μορφή υπάρχει ακόμα μόνο στις Κοινότητες Appenzell, Innerhoden και Glarus. Σε όλα τα άλλα Καντόνια αποφασίζει ο Λαός αποκλειστικά στις κάλπες»[5].

Κάθε τέσσερα χρόνια ο Λαός εκλέγει τα 200 μέλη του Εθνικού Συμβουλίου. Οι εκλογείς έχουν το δικαίωμα να επιλέξουν το ψηφοδέλτιο της προτίμησής τους, ή να γράψουν σε λευκό ψηφοδέλτιο το όνομα κάποιου που δεν είναι σε κανένα ψηφοδέλτιο, ή να γράψουν σε κάποιο ψηφοδέλτιο το όνομα κάποιου που θα ήθελαν να εκλεγεί και μάλιστα να το γράψουν δυό φορές για να ενισχύσουν την εκλογιμότητά του, αλλά έχουν ακόμα και το δικαίωμα να γράψουν σε ένα ψηφοδέλτιο το όνομα κάποιου από άλλο ψηφοδέλτιο, όπως και να σβήσουν ονόματα από το ψηφοδέλτιο που επιλέγουν.

Βασικά η ελβετική ‘Άμεση Δημοκρατία’ προσδιορίζεται ως τέτοια, κύρια, εξαιτίας του δημοψηφισματικού της χαρακτήρα, που φέρεται να δίνει το δικαίωμα στο Λαό να αμφισβητεί εκ των υστέρων αποφάσεις του κοινοβουλίου. Προβλέπονται δύο ειδών δημοψηφίσματα, το υποχρεωτικό και το προαιρετικό. Το υποχρεωτικό δημοψήφισμα γίνεται με πρωτοβουλία της κυβέρνησης για αλλαγές του (ομοσπονδιακού) Συντάγματος καθώς επίσης και για την είσοδο της χώρας σε συγκεκριμένους διεθνείς οργανισμούς και «για να γίνει αποδεκτή η πρόταση, θα πρέπει να συγκεντρώνει τη λεγόμενη ‘διπλή πλειοψηφία’, που σημαίνει τόσο την πλειοψηφία του Λαού, δηλαδή την πλειοψηφία των έγκυρων ψήφων σε ολόκληρη τη χώρα, όσο και την πλειοψηφία των αντιπροσώπων, δηλαδή την πλειοψηφία Καντονίων στα οποία έγινε αποδεκτή η πρόταση»[6].

Ομοσπονδιακοί νόμοι, αποφάσεις της ομοσπονδιακής κυβέρνησης και κρατικές συμφωνίες υπόκεινται στον έλεγχο του Λαού μέσω των προαιρετικών δημοψηφισμάτων, τα οποία αποκαλούνται και ‘φρένο στα χέρια του Λαού’. Για την ενεργοποίηση της διαδικασίας προαιρετικού δημοψηφίσματος απαιτούνται 50 000 υπογραφές πολιτών που έχουν δικαίωμα ψήφου, οι οποίες πρέπει να συγκεντρωθούν το πολύ μέσα σε 100 μέρες από την κατάθεση της πρότασης.

Σε επίπεδο Καντονίων ισχύει το (Volksinitiativerecht) ‘Δικαίωμα της Λαϊκής Πρωτοβουλίας’, αποκαλούμενης και ‘κινητήρια δύναμη της Άμεσης Δημοκρατίας’, να απαιτεί αλλαγές στο Σύνταγμα, στους νόμους και στις αποφάσεις των τοπικών κυβερνήσεων των Καντονιών, όχι όμως και σε επίπεδο Ομοσπονδίας. Για να χαρακτηριστεί η λαϊκή βούληση ‘Λαϊκή Πρωτοβουλία’ και να θέσει σε κίνηση τη σχετική διαδικασία Δημοψηφίσματος πρέπει σε διάστημα 18 μηνών να συγκεντρώσει 100.000 υπογραφές πολιτών του Καντονιού με δικαίωμα ψήφου. «Η Λαϊκή Πρωτοβουλία (Volksbegehren) μπορεί να εκδηλωθεί ως γενικά διατυπωμένη πρόταση (Anregung)[7], ή, πράγμα συνηθέστερο, ως έτοιμο επεξεργασμένο κείμενο, τη διατύπωση του οποίου δεν μπορεί να αλλάξει το κοινοβούλιο ή η κυβέρνηση»[8]. Όμως «οι Αρχές, κάποιες φορές, αντιδρούν απέναντι σε κάθε τρέχουσα πρωτοβουλία με μια (όχι τόσο εκτεταμένη) άμεση αντιπρόταση, με την ελπίδα πως αυτή θα γίνει από το Λαό και τις  Staenden αποδεκτή από την πλειοψηφία". Αλλά και επιπλέον, από το 1987 έχει επεκταθεί, και για δημοψηφίσματα που προκαλεί η Λαϊκή Πρωτοβουλία, η αρχή της ‘διπλής πλειοψηφίας’, που ίσχυε μόνο για το υποχρεωτικό δημοψήφισμα. «Μπορεί ο καθένας να ψηφίσει και την πρόταση της ‘Λαϊκής Πρωτοβουλίας’ και την αντιπρόταση των Αρχών και στην περίπτωση που και οι δυό γίνονται αποδεκτές, τότε με μια δειγματοληπτική έρευνα της κοινής γνώμης θα κριθεί ποιο από τα δυό κείμενα θα ισχύσει»[9].

Ας δούμε μερικές ακόμα πλευρές της ‘Άμεσης Δημοκρατίας’ της Ελβετίας για να καταλάβουμε περί τίνος ακριβώς πρόκειται. Στο Εθνικό Συμβούλιο της Ελβετίας εκπροσωπούνται δώδεκα πολιτικά κόμματα, από τα οποία τα πέντε έχουν μια υπολογίσιμη εκπροσώπηση. Όμως Άμεση Δημοκρατία σημαίνει πως αποφασίζουν οι Λαϊκές Συνελεύσεις για τα τοπικά προβλήματα και οι, για ορισμένο διάστημα, εκλεγμένοι ή κληρωτοί και ανακλητοί εκπρόσωποί τους στα επαρχιακά μέχρι το εθνικό επίπεδο, οπότε το ερώτημα είναι ποιος είναι ο ρόλος των πολιτικών κομμάτων. Τα Συντάγματα δεν είναι ‘ιερά κείμενα’ που δεν τα αγγίζει ο χρόνος. Οι εποχές, ως δρώσα ιστορία αλλάζουν και οι κοινωνίες εξελίσσονται και συνεπώς και τα συντάγματα πρέπει να αλλάζουν και να ανταποκρίνονται στις καινούργιες ανάγκες της κοινωνίας. Το ελβετικό Σύνταγμα υπέστη πολλές αναθεωρήσεις από το 1848[10], αλλά όλες αυτές οι αλλαγές είχαν ένα στόχο, τα πράγματα να μείνουν ως έχουν αν δεν μπορούν να γίνουν χειρότερα. Η τελευταία τροποποίηση του ελβετικού συντάγματος, ενός συντάγματος βαθιά συντηρητικού και πουριτανικού, άρχισε το 1965 και ολοκληρώθηκε το 1999. «Στην τρίτη φάση ωστόσο (1987-1999) οι φιλοδοξίες μετριάστηκαν και επικράτησε η θέση του K. Eichenberger να γίνει μια ρεαλιστική συνταγματική αναθεώρηση, που θα εκσυγχρόνιζε αλλά θα σεβόταν την υφιστάμενη θεσμική αρχιτεκτονική. Η απόφαση αυτή στηριζόταν στη σκέψη ότι η αναθεώρηση ούτε κοινωνικοπολιτικές κρίσεις μπορεί να αποσοβήσει ούτε ριζοσπαστικές θεσμικές μεταρρυθμίσεις να επιφέρει. Έτσι, το φιλόδοξο και πολυετές σχέδιο της ριζικής αναθεώρησης του Συντάγματος αντικαταστάθηκε από ένα μετριοπαθέστερο και ηπιότερο,·αυτό που επιτεύχθηκε ήταν μια επικαιροποίηση του συνταγματικού κειμένου χωρίς την υιοθέτηση σημαντικών αλλαγών»[11]. Τα περισσότερα Συντάγματα στον κόσμο αναφέρονται στο όνομα του Λαού από τον οποίο πηγάζει η εξουσία και δια του οποίου αποκτούν ισχύ, εκτός από εκείνα τα Συντάγματα των θεοκρατικών καθεστώτων όπου η ισχύ του Μουλατείου πηγάζει από το θεό τους. Και το νέο ελβετικό Σύνταγμα ξεκινά με τη φράση «Στο όνομα του παντοδύναμου θεού» και φυσικά δεν άγγιξε ούτε κατά κεραία την ιερότητα της ‘ατομικής ιδιοκτησίας’ και την απάνθρωπη σκληρότητα του συστήματος της οικονομίας της αγοράς.

Με όσα προηγήθηκαν, για τον προσεχτικό αναγνώστη, γίνεται εύκολα αντιληπτό πως η ελβετικού τύπου ‘Άμεση Δημοκρατία’, δεν είναι παρά μια στολισμένη αστικοδημοκρατική μαϊμού, αλλά στο βαθμό που κάποια στοιχεία της δικαιολογούν αυτό το χαρακτηρισμό, είναι δεμένη χειροπόδαρα, σε τέτοιο βαθμό, ώστε τελικά να καταντάει διακοσμητικό στοιχείο ενός τμήματος του παγκόσμιου καπιταλιστικού συστήματος, που λειτουργεί ως κλεπταποδόχος της λεηλασίας του πλούτου όλων των χωρών του πλανήτη και ως πλυντήριο όλου του βρώμικου χρήματος που συγκεντρώνουν όλες οι εθνικές και διεθνείς μαφίες από τη διαπλοκή, από τις μίζες και το εμπόριο όπλων, ναρκωτικών, πορνείας, Trafficking, αρχαιοκαπηλίας κ.λπ.. Και είναι αυτός ο ρόλος του κοινού θησαυροφυλακίου όλων των διαπλεκόμενων ελίτ, μεγαλοκλεπτών, ληστών και καταχραστών του πλανήτη, ο λόγος που επιβάλλει τη διατήρηση της ‘ουδετερότητας’ της Ελβετίας, για την οποία ο παραπλανημένος λαός της Ελβετίας νοιώθει υπερήφανος, γιατί ακριβώς δεν γνωρίζει ή δεν θέλει να πιστέψει πως είναι κάλπικη. Ο γνωστός Ελβετός κοινωνιολόγος Jean Ziegler είναι αποκαλυπτικός για τα έργα και τις ημέρες της ‘ελβετικής άμεσης δημοκρατίας’ στα χρόνια της ακμής του χιτλερισμού: «Χωρίς τη βοήθεια της Ελβετίας, η Γερμανία θα είχε ηττηθεί από τον Οκτώβρη  του 1944.(…) Η Ελβετία υποστήριξε ενεργά τη ναζιστική Γερμανία, αφήνοντας ανοιχτές στους Γερμανούς τις συγκοινωνίες βορρά-νότου μέσω του περάσματος του Saint Gothard, παραδίδοντάς τους ποσότητες εξοπλισμού ακριβείας, οπτικών εργαλείων κ.λπ. και ‘ξεπλένοντας’ τα λάφυρα από τις ναζιστικές λεηλασίες, ιδιαίτερα με την ανταλλαγή κλεμμένου χρυσού έναντι χρήσιμου συναλλάγματος (…) To 1941-42 υπολογίζεται ότι το 60% της βιομηχανίας όπλων , το 50% της βιομηχανίας οπτικών οργάνων και το 40% της βιομηχανίας μηχανημάτων εργαζόταν για το Γ Ράιχ (…) Η Ελβετία είχε μια ιδιαίτερη σημασία για το Γ Ράιχ εξαιτίας του ρόλου της στην αγορά χρήματος (…) Ένα μεγάλο μέρος του γερμανικού χρυσού ήταν προϊόν αρπαγών… Οι Ελβετοί αρμόδιοι δεν αγνοούσαν το πρόβλημα του κλεμμένου πολύτιμου μετάλλου (…) Η Ελβετία γλίτωσε από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο χάρις στην ενεργητική, επιτήδεια και οργανωμένη συνενοχή της με το Γ ΄Ράιχ. Από το 1940 έως το 1945, η ελβετική οικονομία εντάχθηκε σε μεγάλο βαθμό στον οικονομικό χώρο της Μεγάλης Γερμανίας[12]». Ο ρόλος του ελβετικού τραπεζικού συστήματος ήταν πάντα και παραμένει αυτός του κλεπταποδόχου και του πλυντηρίου βρώμικου χρήματος. Αυτός όμως ο ρόλος προϋποθέτει σχέσεις συνεργασίας και εμπιστοσύνης με την παγκόσμια μαφιόζικη καπιταλιστική ολιγαρχία, πράγμα που προφανώς έρχεται σε αντίθεση με τους ισχυρισμούς της κυρίαρχης ελβετικής ελίτ περί ελβετικής ουδετερότητας και Άμεσης Δημοκρατίας.

Η μονόπλευρη ουδετερότητα απέναντι στο δίκαιο και στους Λαούς θύματα του Κεφαλαίου, προϊόν της στενής συνεργασίας με τους θύτες, μπορεί να προσφέρει ακόμα στους Ελβετούς κάποιο επίπεδο ευημερίας, επανάπαυσης και συντηρητικών ψευδαισθήσεων, αλλά δεν μπορεί να δικαιολογήσει το χαρακτηρισμό της ιδιόμορφης αστικής-κοινοβουλευτικής, καπιταλιστικής δημοκρατίας τους, ως Άμεση Δημοκρατία, για τον απλούστατο λόγο, πως δεν φτάνει η ‘δημοκρατική γυμναστική’, με κάποια στημένα δημοψηφίσματα για οριακές τροποποιήσεις νόμων ή ακόμα και για επουσιώδεις αλλαγές του Συντάγματός τους, να εμφανίσει τις όποιες ‘αμεσοδημοκρατικές ψευδαισθήσεις’ της κλεπτοκρατίας και των αφελών οπαδών της, ως Άμεση Δημοκρατία. Το Ελβετικό Κόμμα της Εργασίας και πολλοί Ελβετοί που βλέπουν τον κόσμο χωρίς καπιταλιστικές ιδεολογικές παρωπίδες, αγωνίζονται «μαζί με όλες τις δυνάμεις που αντιστέκονται στον καπιταλισμό για να απαλλάξουν την ανθρωπότητα από την εκμετάλλευση και υποστηρίζουν όλους τους ανθρώπους και τις οργανώσεις που είναι πεπεισμένοι πως ένας καλύτερος κόσμος είναι εφικτός…»[13].

Από τα όσα προηγήθηκαν προκύπτει πως καπιταλισμός και Άμεση Δημοκρατία δεν μπορούν, ως αλληλοαποκλειόμενα κοινωνικά συστήματα, να συνυπάρξουν, όσο κι’ αν η προπαγάνδα και η άγνοια προσπαθούν να μας πείσουν για το αντίθετο.
__________________
* Απόσπασμα από το βιβλίο μου, «Άμεση Δημοκρατία και Αταξική Κοινωνία. Η μεγάλη πορεία της ανθρωπότητας προς την κοινωνική ισότητα και τον Ουμανισμό», ΝΗΣΙΔΕΣ, Θεσσαλονίκη 2012, με μοναδική προσθήκη την υποσημείωση 10.


[1] Der Bund kurz erklaert, Scweizerische Eidgenossenschaft, Bundeskanzlei 2008, Seite 10.
[2] http://de.wikipedia.org/wiki/Werner_Stauffacher και wikipedia.org/wiki/Arnold_von_Melchtal
[3] Der Bund kurz erklaert, Scweizerische Eidgenossenschaft, Bundeskanzlei 2008, Seite 14.
[4] Ό. π.
[5] Ό. π.
[6] Ό. π., σελ. 16.
[7] Όλα αυτά τα στοιχεία αντλούνται από το προαναφερθέν επίσημο κείμενο και είναι εντυπωσιακό πως με την επιλεγμένη χρήση συνώνυμων λέξεων επιχειρείται μια υποβάθμιση της ουσίας, όπως για παράδειγμα αντί των όρων Volksinitiative που σημαίνει Λαϊκή Πρωτοβουλία, χρησιμοποιούν τον όρο Volksbegehren που σημαίνει λαϊκή επιθυμία, αλλά και λαϊκή απληστία και αντί των όρων Vorschlag (πρόταση), ή Forderung (αίτημα ή απαίτηση) χρησιμοποιούν τον όρο Anregung που σημαίνει ανακίνηση, παρακίνηση, αλλά και παρόρμηση.
[8] Ό. π., σελ. 17.
[9] Ό. π., σελ. 17.
[10] Η αντίληψη πως ο Ιωάννης Καποδίστριας είναι ο συντάκτης του ελβετικού συντάγματος είναι πλανημένη, ή και παραπλανητική και δεν ανταποκρίνεται στην ιστορική πραγματικότητα. Είναι όμως πραγματικότητα πως ο Ιωάννης Καποδίστριας, ενεργώντας ως διπλωματικός σύμβουλος του Τσάρου αρχικά και ως πληρεξούσιος υπουργός της Ρωσίας για την Ελβετία το 1813, κατάφερε να γεφυρώσει τις διχαστικές διαφωνίες μεταξύ των διάφορων καντονιών της Ελβετίας, να εδραιώσει την ενότητά τους και τελικά να επιβάλλει την πολιτική της Ρωσίας για την ουδετερότητα και την ανεξαρτησία της Ελβετίας από τη Γαλλία και ενάντια στην Αυστρία που επεδίωκε προνομιακή σχέση ή ακόμα και τη δορυφοροποίηση της Ελβετίας, προτείνοντας σχετικές τροποποιήσεις του ελβετικού συντάγματος. Άλλωστε το σύνταγμα της Ελβετίας αναθεωρήθηκε ριζικά το 1848, δεκαεπτά χρόνια μετά τη δολοφονία του Καποδίστρια, αναβαθμίζοντας την Ελβετία από χαλαρή ‘Ένορκη Συμμαχία’ σε Συνταγματική Ομοσπονδία. Έκτοτε υπέστη πολλές τροποποιήσεις και μεταρρυθμίσεις, οι σημαντικότερες των οποίων είναι η αναθεώρηση του 1874 και του 1891 που καθιέρωσαν τη σημερινή μορφή ‘άμεσης δημοκρατίας’ με κύριο χαρακτηριστικό το θεσμό του Δημοψηφίσματος και της ‘Λαϊκής Πρωτοβουλίας’, χαρακτηριστικά τα οποία δεν είναι αρκετά για να θεμελιώσουν, και μάλιστα σε συνθήκες καπιταλισμού, την πραγματική άμεση δημοκρατία με περιεχόμενο την Αταξική Κοινωνία.
[11] Παπαδοπούλου Λίνα, Παλαιά Ευρώπη Νέα Συντάγματα. Μια περιήγηση στις αναθεωρήσεις των συνταγμάτων της Δυτικής Ευρώπης στο γύρισμα του αιώνα, www.antigone.gr/en/library/files
[12] Ziegler Jean, Η Ελβετία, ο χρυσός και οι νεκροί, ΠΑΠΑΖΗΣΗΣ, Αθήνα 2007, σελ. 27, 37 και 43.
[13] Der Bund kurz erklaert, Scweizerische Eidgenossenschaft, Bundeskanzlei 2008, Seite 21.

Σάββατο, 7 Σεπτεμβρίου 2013

ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΗ ΒΑΡΒΑΡΟΤΗΤΑ ή ΑΤΑΞΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ;[1]

(Η τήξη των δομικών στοιχείων του καπιταλισμού έχει ήδη αρχίσει.
Ένας καινούργιος καλύτερος κόσμος γεννιέται)

Κώστας Λάμπος 

*


“Καμιά επανάσταση δε μπορεί να γίνει μέσο απελευθέρωσης για τον άνθρωπο, αν τα μέσα που χρησιμοποιούνται για να την προωθήσουν δεν είναι ταυτόσημα στο πνεύμα και στην προοπτική με τους σκοπούς που θέλουν να επιτύχουν. Η επανάσταση... είναι πρώτα και πάνω απ' όλα τ' άλλα η επανεκτίμηση και ο φορέας νέων αξιών. Είναι ο μεγάλος δάσκαλος της νέας ηθικής, που εμπνέει τους ανθρώπους μ' ένα καινούργιο νόημα για τη ζωή και τις εκδηλώσεις της, ενώ στις κοινωνικές σχέσεις, είναι ο διανοητικός και πνευματικός αναπλάστης …”.
Έμμα Γκόλντμαν

 1.      Ο καπιταλισμός σε μακροχρόνια γενικευμένη κρίση παρακμής

Είμαστε μάρτυρες και θύματα μιας παρατεταμένης παγκόσμιας παρακμιακής κρίσης της καπιταλιστικής οικονομίας, της μεγάλης κρίσης, ο χαρακτήρας της οποίας έχει να κάνει αποκλειστικά με την φύση του πραγματικού υπαρκτού καπιταλισμού, ο οποίος αδυνατεί να δώσει λύσεις στα ζωτικά προβλήματα της ανθρωπότητας. Και βεβαίως δεν έχει να κάνει με την υποτιθέμενη ανικανότητα των ανθρώπων ή με την ‘ατελή’ ανθρώπινη φύση, όπως επιχειρούν να μας πείσουν τα διάφορα σκοταδιστικά ιερατεία και μερικοί καλοπληρωμένοι παραμυθάδες των ΜΜΕ και του εκπαιδευτικού συστήματος, γιατί από τον Αριστοτέλη και δώθε η ανθρωπότητα γνωρίζει, ότι δεν υπάρχει μια μοναδική ανθρώπινη φύση δεδομένη, σταθερή-αναλλοίωτη και ανεξάρτητη από τις εκάστοτε κυρίαρχες αξίες του εκάστοτε κυρίαρχου συστήματος εξουσίας, με λίγα λόγια δεν υπάρχει υπεριστορική ανθρώπινη φύση.
Είμαστε μάρτυρες και θύματα μιας παγκόσμιας διατροφικής κρίσης, της μεγάλης πείνας, ο χαρακτήρας της οποίας έχει να κάνει αποκλειστικά με τον πραγματικό υπαρκτό καπιταλισμό. Και δεν έχει να κάνει με την υποτιθέμενη έλλειψη πόρων και την ‘κατά φαντασίαν’ αδυναμία της γήινης βιόσφαιρας να εξασφαλίσει τροφή και αγαθά ευημερίας για όλους τους κατοίκους του πλανήτη, όπως προσπαθούν να μας πείσουν οι νεοκλασικοί θεωρητικοί της «σπανιότητας των αγαθών» και οι πολεμοκάπηλοι γύπες του νεομαλθουσιανισμού. Η πείνα στον πλανήτη δεν είναι θέμα πόρων, ούτε συνέπεια ενός υποτιθέμενου ‘υπερπληθυσμού’, γιατί ο πλανήτης Γη, όπως μας πληροφορεί ο ίδιος ο ΟΗΕ, μπορεί, σε συνθήκες μιας άλλης διαχείρισης των πόρων του, να θρέψει υπερπολλαπλάσιο πληθυσμό από το σημερινό[2]. Συνεπώς η πείνα είναι το αποτέλεσμα του τρόπου της ιδιωτικοκερδοσκοπικά σχεδιασμένης και ελεγχόμενης παραγωγής και της βίαιης ανισοκατανομής του παραγόμενου πλούτου για τη μετατροπή του κοινωνικού πλεονάσματος σε ιδιωτικό κέρδος. Με άλλα λόγια, η πείνα, είναι θέμα οικονομικοκοινωνικοπολιτικού συστήματος, είναι δηλαδή, θέμα πολιτικής, της πολιτικής του κεφαλαίου που παράγει συνειδητά και προγραμματισμένα πείνα[3], για τη μεγιστοποίηση της κερδοφορίας του, μέσω της μείωσης της αμοιβής της εργασίας και της τεχνητής χειραγώγησης των τιμών καταναλωτή.
Είμαστε μάρτυρες και θύματα μιας τεράστιας θανάσιμης οικολογικής κρίσης, ο χαρακτήρας της οποίας έχει να κάνει με τον υπαρκτό πραγματικό καπιταλισμό, που στο βωμό του κέρδους διασπά την ζωτικής σημασίας ενότητα κοινωνίας και Φύσης με αποτέλεσμα την σταδιακή καταστροφή των όρων ζωής πάνω στον πλανήτη Γη. Και φυσικά δεν έχει να κάνει με την υποτιθέμενη έλλειψη περιβαλλοντικής συνείδησης των δισεκατομμυρίων ανθρώπων, το οικολογικό αποτύπωμα των οποίων είναι κοντά στο μηδέν, αλλά με τον σπάταλο, καταστροφικό και ρυπογόνο καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής.
Είμαστε μάρτυρες και θύματα μιας παγκόσμιας καταστροφικής ενεργειακής κρίσης, ο χαρακτήρας της οποίας έχει να κάνει αποκλειστικά με τον πραγματικό υπαρκτό καπιταλισμό, η ύπαρξη του οποίου στηρίζεται αποκλειστικά στο συγκεντρωτικό ενεργειακό σύστημα με βάση τα ορυκτά καύσιμα. Και δεν έχει να κάνει με την υποτιθέμενη έλλειψη επαρκών εναλλακτικών πηγών ενέργειας, ή με την αδυναμία τάχα της επιστήμης και της τεχνολογίας να εξασφαλίσουν άφθονη, δωρεάν και καθαρή ενέργεια, στη βάση του υδρογόνου[4], εξασφαλίζοντας απόλυτη ενεργειακή ανεξαρτησία σε οικογενειακό, συλλογικό, τοπικό, εθνικό και οικουμενικό επίπεδο για όλους τους κατοίκους του πλανήτη[5].
Είμαστε μάρτυρες και θύματα μιας καθολικής συστημικής πολιτισμικής και ηθικής κατάπτωσης και λειτουργικής κρίσης των θεμελιακών αξιών του καπιταλισμού, της ελευθερίας, της ισότητας, αδελφότητας, της πατρίδας, της θρησκείας και της οικογένειας, τις οποίες αφού τις διαμόρφωσε στα μέτρα του, τις μετάτρεψε σε δεκανίκια της εξουσίας του, τις απαξίωσε κυριολεκτικά και στο τέλος, στη λογική και στα συμφέροντα της παγκοσμιοποίησης του κεφαλαίου, τις οδήγησε σε μια απαξιωτική διαδικασία αποσύνθεσης. Έτσι στη θέση της ελευθερίας, της ισότητας και της αδελφότητας των ανθρώπων έβαλε την καπιταλιστική ελευθερία, δηλαδή τη δικτατορία του κεφαλαίου, η οποία οδήγησε στην ακραία ανισότητα δικαιωμάτων, ευκαιριών και πλούτου, με τελικό αποτέλεσμα την εχθρότητα όλων εναντίον όλων και τη μετατροπή της κοινωνίας σε μια ανθρώπινη ζούγκλα, όπου ο θάνατος των αδυνάτων είναι ζωή για τους ισχυρούς εξουσιαστές. Στη θέση των ανοιχτών στις εξελικτικές προκλήσεις, δυναμικών, δοκιμασμένων και ανθεκτικών στο χρόνο αυτόχθονων πολιτισμών, η αποικιοκρατία επέβαλλε με τους ιεραπόστολους και τις ξιφολόγχες τη θρησκεία της μητρόπολης[6] και ο πολιτιστικός ιμπεριαλισμός επέβαλε, με τη βία του δολαρίου, του ΝΑΤΟ και του Χόλυγουντ το american way of live και την υποκουλτούρα των πολιτιστικών σκουπιδιών που διαμορφώνει υποτακτικούς καταναλωτές.
Με την ίδια λογική των ταξικών συμφερόντων του το κεφάλαιο στη θέση του πατριωτισμού έβαλε τον ‘κοσμοπολιτισμό του κεφαλαίου’, στη θέση των επιμέρους προκαπιταλιστικών εθνικών-εθνικιστικών θρησκειών έβαλε τη δική του, την μοναδική θρησκεία του κέρδους και στη θέση της οικογένειας έβαλε τη βίαιη ‘εταιρική ταύτιση’ των τρομοκρατημένων εργαζομένων και το κοινωνικό περιθώριο της κατάθλιψης των υποαπασχολούμενων, των ανέργων και των εκατομμυρίων αστέγων.
Είμαστε μάρτυρες και θύματα μιας παγκόσμιας ιμπεριαλιστικής πολεμικής υστερίας που διασπά με την πολιτική του ‘διαίρει και βασίλευε’ ισοπεδώνει τοπικές-εθνικές οικονομίες και καταστρέφει κοινωνίες και πολιτισμούς για μια βίαιη παγκοσμιοποίηση του κεφαλαίου, ο χαρακτήρας της οποίας έχει να κάνει αποκλειστικά με τον πραγματικό υπαρκτό καπιταλισμό που παρακμάζει. Και δεν έχει να κάνει με την έλλειψη κοινωνικής συνείδησης και κοινωνικού οράματος των δυνάμεων της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού, γιατί ολόκληρη η ιστορική διαδρομή της ανθρωπότητας είναι ασφυκτικά γεμάτη με τους αγώνες και τις θυσίες των εργαζόμενων κοινωνιών και της ανθρωπότητας συνολικά για την κοινωνική ισότητα, χωρίς την οποία δεν μπορεί να υπάρξει ελευθερία, δημοκρατία, ευημερία, ειρήνη, ευτυχία.
Είμαστε μάρτυρες και θύματα του οικονομικού συστήματος του κεφαλαίου ο συγκρουσιακός χαρακτήρας του οποίου έφερε πολύ πιο γρήγορα, σε σχέση με προηγούμενα οικονομικά συστήματα, την ίδια την παρακμή του, την οποία ο σκληρός πυρήνας του προσπαθεί να ανακόψει με τη νεοφιλελεύθερη καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση. Στόχος αυτής της προσπάθειας είναι η υπαγωγή όλων των επιμέρους γεωγραφικών και κλαδικών καπιταλιστικών ομίλων σε ένα ενιαίο κέντρο, για τρεις κυρίως λόγους:
  1. για την ενιαία και αποτελεσματικότερη εκμετάλλευση-αντιμετώπιση των δυνάμεων της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού τόσο σε τοπικό-εθνικό όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο,
  2. για τη μεγιστοποίηση της κερδοφορίας του κεφαλαίου, για τη μεγαλύτερη και γρηγορότερη συγκεντροποίηση του κοινωνικού πλούτου και κατά συνέπεια
  3. για τη σταθεροποίηση και τη διαιώνιση της απόλυτης εξουσίας του πάνω στις επιμέρους κοινωνίες και στην ανθρωπότητα συνολικά.
  4. Κατάληξη αυτής της σχιζοφρενικής επιλογής των εκφραστών του κεφαλαίου είναι το 1% του παγκόσμιου πληθυσμού να ελέγχει την παραγωγή και ροή του παγκόσμιου πλούτου με τέτοιο τρόπο, ώστε το 99% του πληθυσμού να φυτοζωεί σε συνθήκες κινεζοποίησης της εργασίας[7], που σημαίνει ένταση της επισφαλούς και κακοαμειβόμενης υπεραπασχόλησης, γενίκευση της μερικής ανασφάλιστης και ελάχιστα αμειβόμενης υποαπασχόλησης, ανοχή της ‘μαύρης’ απάνθρωπης εργασίας των οικονομικών μεταναστών, έκρηξη της ανεργίας, και παροξυσμό της ανελευθερίας και της εργοδοτικής και της κρατικής τρομοκρατίας. Αυτή η επιλογή είναι καταδικασμένη να αποτύχει για τρεις κυρίως λόγους:
  • γιατί η πολιτική της παγκοσμιοποίησης του κεφαλαίου και της κινεζοποίησης της εργασίας δεν είναι το φάρμακο, αλλά είναι η ίδια η εγγενής ασθένεια του καπιταλισμού.
  • γιατί αντιφάσκει με την ίδια τη φύση του κεφαλαίου, το οποίο αποπειράται να επιζήσει καταργώντας τον κλασικό εαυτό του, επιδιώκοντας να καταργήσει βίαια τον ανταγωνισμό τόσο μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας, όσο και μεταξύ κεφαλαίου και κεφαλαίου, πράγμα που έχει ξανασυμβεί με τη μορφή του φασισμού, του εθνικοσοσιαλισμού και του κρατικού καπιταλισμού, που τελικά θάφτηκαν κάτω από τις αντιφάσεις και τις αντιθέσεις τους, αλλά και την αντίσταση των λαών, ως επικίνδυνες πολιτισμικές παρεκκλίσεις,
  • γιατί η υπόθεση υπέρβασης του καπιταλισμού δηλαδή της οικονομικής-κοινωνικής ανισότητας, ιστορικά, οντολογικά και δεοντολογικά δεν ανήκει στο ίδιο το κεφάλαιο αλλά στα θύματά του, στις δυνάμεις της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού και μάλιστα με αντικαπιταλιστική αμεσοδημοκρατική μορφή και περιεχόμενο την κοινωνική ισότητα-αταξικότητα.

2. Ο αμερικανισμός και η μεγάλη σκακιέρα

Υπ’ αυτή την έννοια μπορούμε να αναλύσουμε και να κατανοήσουμε όλα όσα συμβαίνουν στη ‘μεγάλη σκακιέρα’ και ιδιαίτερα όσα συμβαίνουν στην εποχή μας, όσα σχεδιασμένα και ‘εν θερμώ’ διαδραματίζονται στην εγγύς αλλά και στην ευρύτερη περιοχή μας, (Μεσόγειος, Νότια Ευρώπη, Βαλκάνια, Βόρεια Αφρική, Μέση Ανατολή κ.λπ.) η οποία αποτελεί και την κεντρική ενεργειακή τράπεζα του καπιταλισμού. Ο καπιταλισμός κινδυνεύει, χωρίς τον έλεγχο της Ευρασίας, όπως τουλάχιστον ισχυρίζεται ο αμερικανισμός[8] που σπεύδει να τον σώσει υπό την Ηγεμονία του και με κύρια ανεπίσημα εργαλεία τις μυστικές υπηρεσίες του, τις πολυποίκιλες ΜΚΟ τύπου Τριμερούς Επιτροπής (Trilateral Commission)[9], τις μυστικές λέσχες, τις μυστικιστικές ‘εταιρείες’, τις χίλιες και πλέον αμερικανικές στρατιωτικές βάσεις στον πλανήτη και την επίσημη συνεπικούρηση οργανισμών όπως ο ΟΗΕ, ο ΠΟΕ, το ΔΝΤ, η Παγκόσμια Τράπεζα και το ΝΑΤΟ[10].
Ο Ζπίγκνιου Μπρεσζίνσκι, ο φερόμενος ως εμπνευστής και πρώτος Γραμματέας-Διευθυντής της Τριμερούς Επιτροπής[11], (ΕΠΑ, Ευρώπη και Ιαπωνία), για λογαριασμό των κολοσσιαίων οικονομικών ομίλων που ελέγχουν το παγκόσμιο ενεργειακό μονοπώλιο, το παγκόσμιο τραπεζικό σύστημα, τους σημαντικότερους πόρους του πλανήτη και το παντοδύναμο στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα των ΕΠΑ, γράφει αναφορικά με τον κεντρικό στόχο της εξωτερικής πολιτικής των ΕΠΑ για την εξασφάλιση της παγκόσμιας ηγεμονίας, ότι, «η Ευρασία είναι το κέντρο του κόσμου και συνεπώς εκείνος που ελέγχει την Ευρασία ελέγχει και τον κόσμο ολόκληρο»[12], προφανώς επειδή ελέγχει τις πηγές ενέργειας.
Το μεγάλο ενεργειακό πρόβλημα του καπιταλισμού, ιδιαίτερα μετά τη δυναμική βιομηχανική εμφάνιση στο προσκήνιο του κινέζικου καπιταλισμού, γίνεται απειλητικό εξαιτίας της γρήγορης εξάντλησης των κοιτασμάτων πετρελαίου και της ραγδαίας αύξησης της τιμής των ορυκτών καυσίμων. Η επιβεβαίωση της ύπαρξης κοιτασμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου στη Μεσόγειο, στο Αιγαίο και στο Ιόνιο αντιμετωπίζεται σαν μια ζωτική ενεργειακή ανάσα για το σκληρό πυρήνα της καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης, που συμπεριφέρεται ακόμα ως αμερικανισμός, στα σχέδια του οποίου η Ευρασία[13], με την έννοια της παγκόσμιας ενεργειακής τράπεζας, επεκτείνεται και ως ‘πόλεμος των αγωγών’, δυτικά, μέχρι το στρατηγικής σημασίας μαλακό υπογάστριο της Ρωσίας και της Ευρώπης, για να συμπεριλάβει τα καινούργια κοιτάσματα και να θέσει την ευρύτερη περιοχή υπό τον έλεγχο του, αποτρέποντας μια παραπέρα ενεργειακή εξάρτηση της Ε. Ε. από τη Ρωσία, που θα διεύρυνε τη μεταξύ τους οικονομική συνεργασία και θα εμπόδιζε την αμερικάνικη παγκόσμια ηγεμονία.
Όπως είναι φυσικό σε συνθήκες ανταγωνισμού, όπου ‘ο θάνατός η ζωή μου’, δηλαδή σε συνθήκες καπιταλισμού, αυτές οι εξελίξεις θέτουν σε κίνηση τους μηχανισμούς των σφαιρών επιρροής και σύγκρουσης των μεγάλων δυνάμεων στην ευρύτερη περιοχή και αναδιατάσσουν βίαια το σύστημα δορυφοροποίησης των χωρών της Ευρασίας και ιδιαίτερα της Μεσογείου, είτε με προληπτικούς και εμφύλιους πολέμους, είτε με τη μέθοδο καταχρηστικού δανεισμού (odious debt), μέχρι να εξασφαλίσουν ‘πρόθυμους’ για τη λαϊκή νομιμοποίηση της Νέας Τάξης Πραγμάτων στην περιοχή.
Εμείς οι Έλληνες θα πρέπει να κατανοήσουμε άμεσα την κρισιμότητα της θέσης της Ελλάδας, ως το σταυροδρόμι Ανατολής-Δύσης και Βορά-Νότου και ως προνομιακό κοίτασμα πετρελαίου και φυσικού αερίου, η οποία σ’ αυτή τη διεύρυνση της Ευρασίας αποτελεί το ‘μήλο της έριδας’, για το φάγωμα του οποίου γίνονται όλα όσα είναι κατανοητά ως απειλές έξωσης, ή μονομερούς αποχώρησης από την Ευρωζώνη, ή ως επιθυμία παραμονής σε αυτήν με αντάλλαγμα τις ‘δόσεις’ για τα αλλεπάλληλα παραλυτικά «μνημόνια». Οι επίδοξοι πετρελαιοιοκοπεδοφάγοι φαίνεται να είναι προετοιμασμένοι να προχωρήσουν στην απόλυτη εξάρτηση της χώρας, ακόμα κι’ αν χρειαστεί να ‘κουρέψουν’ κι’ άλλο την εθνική μας ανεξαρτησία και την εδαφική μας ακεραιότητα, για να μοιραστούν τα ιμάτια της Ελλάδας, να γονατίσουν και να υποτάξουν ακόμα περισσότερο το λαϊκό κίνημα στα σχέδια νομιμοποίησης της Νέας Τάξης Πραγμάτων στην περιοχή μας με τη βοήθεια προφανώς των δήθεν ‘πατριωτών’, ‘μεταρυθμιστών’, σοσιαλδημοκρατών ‘σοσιαλιστών’ ‘αριστερών’, ‘αντιμνημονιακών’, αλλά όχι αντισυστημικών συνεργατών τους.

3. Τα λαϊκά κινήματα σε αντικαπιταλιστική, αμεσοδημοκρατική τροχιά

Οι δυνάμεις της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού της περιοχής αντιλαμβάνονται το παιγνίδι των ηγεμονικών δυνάμεων και ιδιαίτερα των ΕΠΑ να θέσουν υπό τον απόλυτο έλεγχό τους το φυσικό πλούτο και τις οικονομίες των χωρών της περιοχής. Αντιδρούν αυθόρμητα και συνήθως ανοργάνωτα κατά των εξαρτημένων, συντηρητικών και αυταρχικών κυβερνήσεών τους, απαιτώντας και διεκδικώντας αγωνιστικά τη διατήρηση και την ενίσχυση του εθνικού ελέγχου σε μια δημοκρατικότερη μορφή και μια δικαιότερη κατανομή του εθνικού τους πλούτου, όπως συνέβη ή συμβαίνει ακόμα στις αραβικές χώρες της Μεσογείου.
Στην πορεία αυτών των γνήσιων λαϊκών αγώνων εμφανίζονται ‘σύμμαχοι’, ομοϊδεάτες και ομόθρησκοι, οργανωμένα κόμματα και πολιτικές ομάδες της αντιπολίτευσης καθώς επίσης ‘εγγυητές καραβανάδες’ και συντεταγμένες νεότευκτες, (στα εργαστήρια των διάφορων Χάρβαρντ), ‘αντισυστημικές πρωτοπορίες’ που τελικά οδηγούν τις λαϊκές δυνάμεις σε ‘πορτοκαλί επαναστάσεις’ και σε ‘αφρικανικές, ή αραβικές Ανοίξεις’ που καταλήγουν σε επιθυμητές στον ηγεμόνα ανατροπές, ή σε καταστροφικούς εμφύλιους πολέμους και ιμπεριαλιστικές στρατιωτικές παρεμβάσεις καθυπόταξης, της μιας μετά την άλλη των χωρών της περιοχής, στα σχέδια του σκληρού πυρήνα του κεφαλαίου, με μόνιμους ‘από μηχανής θεούς’ τους Αμερικάνους, το Συμβούλιο Ασφαλείας τον ΟΕΕ, το ΔΝΤ και το ΝΑΤΟ.
Στις χώρες της ευρωπαϊκής Μεσογείου οι δυνάμεις της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού, σ’ ένα βαθμό και το παγκόσμιο κίνημα των καταλήψεων (Occupy Movement), δεν αρκέστηκαν στη διεκδίκηση μιας καλύτερης μορφής καπιταλισμού, αλλά την υπέρβαση του καπιταλισμού συνολικά και την αντικατάστασή του από ένα σύστημα πραγματικής, αληθινής, άμεσης δημοκρατίας και αταξικής κοινωνίας. Το σύστημα, και σ’ αυτό ανήκουν και όσες πολιτικές δογματικές σέκτες του προσφέρουν αριστερή νομιμοποίηση, αντιμετώπισε αυτό το ‘ξαφνικό’ κίνημα:
  • σαν ‘μόδα που θα περάσει’, ή
  • σαν δικό τους δημιούργημα και προφανώς σαν ιδιοκτησία τους, ή
  • σαν ευκαιρία που έπρεπε να την ‘εκμεταλλευτούν’ για να γίνουν από αντιπολίτευση κυβέρνηση του κεφαλαίου, ή
  • σαν απειλή που πρέπει με κάθε πρόσφορο θεμιτό ή αθέμιτο μέσο, τέχνασμα ή ακόμα και με υποκατάστατα να την παροπλίσουν ή να την αποπροσανατολίσουν, τελικά να τη διαλύσουν και σε κάποιο βαθμό φαίνεται να τα κατάφεραν.
Αυτή βέβαια είναι η μία πλευρά της πραγματικότητας, γιατί η άλλη πλευρά είναι το γεγονός πως αυτά τα παθήματα των πολιτικά αυτενεργών δυνάμεων της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού γίνονται σταδιακά, αργά αλλά σταθερά, μαθήματα αυτονομίας πολιτικής σκέψης, οργάνωσης και δράσης που θα καθοδηγήσουν τους επόμενους αγώνες τους μέχρι την οριστική νίκη. Γίνονται ταυτόχρονα ο σπόρος ενός καινούργιου συστήματος κοινωνικών αξιών, όπως η ισότητα, η κοινοκτημοσύνη, η συνεργασία, η συντροφικότητα, η αμοιβαιότητα, η άμιλλα, η ενότητα, η αλληλεγγύη σε διαπροσωπική, συλλογική, εθνική και διεθνή κλίμακα, ο αυτοσεβασμός, ο σεβασμός της διαφορετικότητας, η φιλομάθεια, ο θετικός ουμανισμός, η πολυπολιτισμικότητα. Αλλά και ο σεβασμός στη Φύση, η απαίτηση για ελευθερία ως αυτοδιάθεση, αυτοδιαχείριση και αυτοπροσδιορισμός των ατόμων και των τοπικών κοινωνιών με την έννοια της παγκοσμιοτοπικότητας (glocality) και όχι του στείρου τοπικισμού. Αλλά και πολλών άλλων καινούργιων αξιών, που όλες μαζί συνθέτουν μια σύγχρονη κοσμοαντίληψη, για νέου τύπου συλλογικότητες, που αλλάζουν την έννοια του πλούτου και τον αντιλαμβάνονται σε βαθμούς ελευθερίας, ανθρωπιάς και ευτυχίας και όχι σε ράβδους χρυσού, σε δόσεις κοκαΐνης και σε μέγεθος εξουσίας. Και τελικά καταλήγουν σε έναν καινούργιο τρόπο κοινωνικής συμβίωσης του Εμείς, του ‘πάντων πραγμάτων μέτρον άνθρωπος’, του ‘μέτρον άριστον’, του χρήσιμου και του απόλυτα αναγκαίου, του περισσότερου ελεύθερου χρόνου για μια καλύτερη ποιότητα ζωής, μακριά από την νοσηρή, εξουσιαστική και εξαρτησιογόνα εμπορευματοποίηση των ανθρώπινων σχέσεων και τον υποβαλλόμενο και επιβαλλόμενο μιμητικό καταναλωτισμό.
Η αποχώρηση του κινήματος της άμεσης δημοκρατίας από τις πλατείες ανακούφισε όλους αυτούς τους παρδαλούς Ηρακλείς του συστήματος, γιατί αδυνατούν να αντιληφθούν πως αυτή ήταν η σπορά, την οποία ακολουθούν οι υποδόριες διεργασίες που συντελούνται σε επίπεδο ατόμων, συλλογικοτήτων και κοινωνίας, στα πλαίσια των οποίων ωριμάζει ένα ρωμαλέο παλιρροιακό κύμα άμεσης δημοκρατίας, που αργά ή γρήγορα θα ξεσπάσει και θα σαρώσει στο πέρασμά του όλα τα εμπόδια για μια κοινωνία της ισότητας και της αταξικότητας.
Ο παρακμασμένος και ανίκανος, πια, να ανταποκριθεί στις βασικές ανάγκες της κοινωνίας-ανθρωπότητας και στην απληστία για πλουτισμό των εξουσιαστικών στρωμάτων και τάξεων, καπιταλισμός, αμύνεται με μεγαλύτερες δόσεις παραπλάνησης και αυταρχισμού, προκαλώντας αυτόματα την άνοδο του κοινωνικού θερμομέτρου σε βαθμό μάλιστα που εδώ κι’ εκεί έχει ήδη αρχίσει η διαστολή και η τήξη των βασικών-κυτταρικών θεσμών του. Πολιτειακοί θεσμοί, Κοινοβούλια, Κυβερνήσεις, Πολιτικά Κόμματα, Θρησκευτικές Οργανώσεις, Εκκλησιαστικά ιδρύματα και Κλήρος, Συνδικάτα, Οργανισμοί Τοπικής Αυτοδιοίκησης, Συνεταιρισμοί, Στρατός, Εφορίες, Πολεοδομία, Αστυνομία, Δικαστήρια, Συστήματα Υγείας, Παιδείας και Πρόνοιας, Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις, ακόμα και τα λεγόμενα Πολιτιστικά, Πνευματικά και Φιλανθρωπικά Ιδρύματα έχουν καταληφθεί από επιδειξίες κλεφτομανείς εξουσιαστές και έχουν εξελιχθεί σε κοινωνικά Βαμπίρ και σε εφιάλτες της εργαζόμενης κοινωνίας. Όλοι αυτοί οι θεσμοί, εθισμένοι στην ανταγωνιστική, απάνθρωπη και καταστροφική φύση του καπιταλισμού, ανταγωνίζονται στη διαπλοκή και στη διαφθορά, με αποτέλεσμα να έχουν ξεπέσει σε πλήρη ανυποληψία και απόρριψη, επειδή όλοι μαζί και ο καθένας ξεχωριστά ξεκοκαλίζουν τον εθνικό πλούτο, χρεοκοπούν τη μια χώρα μετά την άλλη και ρίχνουν τους εργαζόμενους στην ανεργία, στη φτώχεια, στην εξαθλίωση και ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού σε μια παροδική μαζική κοινωνική κατάθλιψη, η οποία κάποια στιγμή γίνεται θυμός, αυτοπεποίθηση, αγώνας. Η ύπαρξη κάποιων ελάχιστων λειτουργών αυτών όλων των θεσμών που αρνούνται και αντιστέκονται σ’ αυτή τη γενικευμένη παρακμή αποτελούν μια μικρή, ίσως και γραφική, μειονότητα που απλά επιβεβαιώνει τον κανόνα της προϊούσας καπιταλιστικής παρακμής, χωρίς καμιά ελπίδα να εξαγνίσει την κλεπτοκρατική φύση και να εξελιχθεί ως άλλοθι του καπιταλισμού, όπου η ζωή του ενός προϋποθέτει το θάνατο του άλλου με αποτέλεσμα τον ανελέητο πόλεμο όλων εναντίον όλων.
Όλα αυτά, σε συνδυασμό με τις απαξιωτικές για τη Φύση, τον άνθρωπο και την κοινωνία συνέπειες του ανταγωνισμού σε επίπεδο επιχειρήσεων και με τις απάνθρωπες και καταστροφικές πολεμικές συγκρούσεις για την εξασφάλιση σφαιρών επιρροής και της παγκόσμιας ηγεμονίας, που συνθέτουν την καπιταλιστική βαρβαρότητα, έχουν ως άμεση συνέπεια τον οξύ προβληματισμό σε επίπεδο ατόμων, οικογένειας, παρέας, γειτονιάς και κοινωνίας για το που μας πάει ο καπιταλισμός της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης και οι εκάστοτε εδώ κι’ εκεί εντολοδόχοι και πολιτικοί διαχειριστές του. Στα πλαίσια αυτού του προβληματισμού ανασκαλεύεται τόσο η ντόπια όσο και η παγκόσμια ιστορική μνήμη και αρχίζει να ξαναζωντανεύει η συζήτηση για την αναγκαιότητα υπέρβασης του καπιταλισμού και την αναζήτηση άλλων ήπιων και οριζόντιων μορφών κοινωνικής αυτονομίας και οργάνωσης.

4. Ένας νέος διάλογος για την Άμεση Δημοκρατία στον 21ο αιώνα είναι αναγκαίος

Η Άμεση Δημοκρατία με περιεχόμενο την κοινωνική ισότητα-αταξικότητα επανέρχεται στο προσκήνιο, ως ένας θεσμός, που αντέχει και εξελίσσεται διαχρονικά με διάφορες και διαφορετικές στο χωροχρόνο μορφές, από τα πρώτα στάδια της κοινωνικής εξέλιξης μέχρι σήμερα, δικαιολογημένα αποσπά όλο και περισσότερων ανθρώπων, κύρια νέων, την προσοχή, διεκδικεί και μπορεί να προσφέρει τη μοναδική εναλλακτική λύση κάτω από τις νέες συνθήκες και στη βάση της σύγχρονης επιστήμης και τεχνολογίας που αποτελούν κορυφαία διαχρονικά δημιουργήματα των άπειρων γενεών των δυνάμεων της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού[14].
Βέβαια στον ανοιχτό κοινωνικό διάλογο ακούγονται, όπως είναι πολύ φυσικό, πολλές απόψεις, γνώμες και προτάσεις για τη μορφή και το περιεχόμενο της Άμεσης Δημοκρατίας, με αποτέλεσμα να υπάρχει ακόμα μεγάλη σύγχυση γύρω από αυτό το θέμα[15]. Μια σύγχυση που ξεκινάει από την λαθεμένη αντίληψη πως μπορεί να υπάρξει άμεση δημοκρατία σε συνθήκες μανιακού καπιταλισμού με την έννοια της γκετοποίησης μερικών δεκάδων ανθρώπων και φτάνει μέχρι την αντιδραστική άποψη που θέλει ως πρότυπο άμεσης δημοκρατίας την ελβετική κλεπτοκρατία, τη μητρόπολη του ιμπεριαλισμού τις ΕΠΑ και τη σκοταδιστική ‘Πολιτεία’ του λεγόμενου ‘άγιου όρους’[16].
Είναι ιστορικά βεβαιωμένο πως σε όλη τη διαδρομή και σε όλες τις μεγάλες επαναστάσεις της ανθρωπότητας πάλευαν δυο αντιλήψεις για τη δημοκρατία. Η μια, της άμεσης δημοκρατίας, όπου οι αποφάσεις λαμβάνονται από τις λαϊκές συνελεύσεις, που έρχεται από τις κοινωνίες της ισοκατανομής της εποχής της αθώας αγριότητας, της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, τις κομμούνες του μεσαίωνα και φτάνει, για να περιοριστούμε σε μερικούς κρίσιμους σταθμούς αυτής της πορείας, μέχρι την Κομμούνα της Θεσσαλονίκης (1342-149), της Άνδρου (1822), του Παρισιού (1871) και της Κρονστάνδης (1921). Η άλλη του δεσποτισμού ή της έμμεσης δημοκρατίας, της Demokratur[17] των νικητών και κυρίαρχων, των ‘αρίστων’, των λίγων και των ‘διαμεσολαβητών-αντιπροσώπων’ που φτάνει μέχρι τη λεγόμενη ‘δικτατορία του προλεταριάτου’, της ‘πρωτοπορίας’ για να καταλήξει στον «αείμνηστο υπαρκτό σοσιαλισμό» και στη δικτατορία του κόμματος σε βάρος της κοινωνίας, όπου οι αποφάσεις παίρνονται από τους διορισμένους ‘αντιπροσώπους του λαού’, αλλά όχι από τον ίδιο το λαό.
Η ιστορία είναι επίσης γεμάτη από τις θεωρητικές συγκρούσεις γύρω από το θέμα της μορφής και του περιεχομένου του σοσιαλισμού. Αξίζει να σταθούμε μόνο σ’ αυτές της πρόσφατης ιστορίας και θα ήταν πολύ χρήσιμο να αξιολογήσουμε τη διαμάχη μεταξύ Μαρξ-Ένγκελς και Μπακούνιν-Νετσάγιεφ, όπως και αυτή μεταξύ Ρόζας Λούξεμπουργκ-Άντον Πάνεκουκ και πολλών άλλων και των Λένιν-Τρότσκι-Στάλιν, γιατί εκεί χώρισαν οι δρόμοι του ουμανιστικού σοσιαλισμού με μορφή και περιεχόμενο τη διαχρονική Κομμούνα και του ‘σοσιαλισμού’ του ‘νέου τύπου κόμματος’ των Λένιν-Τρότσκι-Στάλιν. Να κάνουμε αυτή την ανάλυση, όχι ως δικαστές, αλλά για να κάνουμε τη σύνθεση και να διαμορφώσουμε τη νέα θέση για τον ουμανιστικό, τον αταξικό σοσιαλισμό.
Από τη στιγμή που η ηγεσία του ΚΚΣΕ εγκατάλειψε την ιδέα του σοσιαλισμού της Κομμούνας, δηλαδή της δημοκρατίας των σοβιέτ του προλεταριάτου χάριν της εξουσίας του κόμματος, η οποία συσσωμάτωσε την μακιαβελική και την ιακωβίνικη με την ρώσο-ασιατική δεσποτική αντίληψη εξουσίας[18], που ως δόγμα, στραγγάλισε και συνεχίζει σε μεγάλο ακόμα βαθμό να στραγγαλίζει τη σκέψη και τη δράση των δυνάμεων της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού για την αταξική κοινωνία.
Αυτή η θεωρητική σύγχυση διασπά ακόμα και σήμερα επικίνδυνα το μέτωπο των δυνάμεων της Άμεσης Δημοκρατίας και οφείλουμε να ξεκαθαρίσουμε μια και καλή και για πάντα αυτή την, υποθέτω καλοπροαίρετη, παραφωνία η οποία για πολλούς και διάφορους λόγους έχει εξελιχθεί σε μια ανώφελη διαφωνία που εμποδίζει την παραπέρα επεξεργασία του προτάγματος της Άμεσης Δημοκρατίας.
Είναι, εκτιμώ, επιτακτική η ανάγκη να συμφωνήσουμε πως ως Άμεση Δημοκρατία νοείται η μορφή εκείνη της κοινωνικής συμβίωσης που έχει ως περιεχόμενό της την κοινοκτημοσύνη και την κοινωνική αυτοδιεύθυνση, χωρίς τις οποίες δεν μπορεί να υπάρξει κοινωνική ισότητα, δηλαδή κοινωνική αταξικότητα και με αυτή την έννοια και για να μην επιδέχεται καμιά αμφισβήτηση η έννοια της Άμεσης Δημοκρατίας, θα πρότεινα να συμφωνήσουμε όλοι στο όρο Αταξική Δημοκρατία[19]. Μόνο έτσι θα γίνει εμφανές ποιοι είναι υπέρ της Άμεσης Δημοκρατίας και ποιοι καπηλεύονται τις έννοιες για να συσκοτίσουν και να παραπλανήσουν καλοπροαίρετους αγωνιστές στο εξουσιαστικό τους παιχνίδι.
Είναι προφανές πως δεν υπάρχουν συνταγές για την ‘παρασκευή’, για το μαγείρεμα κοινωνικών συστημάτων, μορφών δηλαδή κοινωνικής συμβίωσης, γιατί αυτή η διαδικασία προσδιορίζεται από τους κάθε φορά άπειρους, σταθμητούς και αστάθμητους αντικειμενικούς και υποκειμενικούς παράγοντες και από τους ρευστούς και δαιδαλώδεις συσχετισμούς των κοινωνικών δυνάμεων. Εκείνο που πρέπει να αποτελεί αντικείμενο του αγώνα των σημερινών γενεών είναι η κάθε συγκεκριμένη κοινωνία να συνειδητοποιήσει τον δικό της αυτενεργό και αυτοπροσδιοριστικό ρόλο, ώστε να είναι έτοιμη και σε θέση με την ανατροπή ή την ανεξέλεγκτη κατάρρευση του καπιταλισμού να αυτοσυγκροτηθεί σε υποκείμενο τοπικής κοινωνικής αυτοθέσμισης και στη συνέχεια να αναδειχθεί σε υποκείμενο ομοσπονδιακού και συνομοσπονδιακού επιπέδου.
Για όσους αντιμετωπίζουν αυτή την προοπτική της ανθρωπότητας ως ουτοπία και τους αγωνιστές για μια τέτοια προοπτική ως βερμπαλιστές, αναρχικούς και αιθεροβάμονες υπάρχουν δυό ερμηνείες. Η μια είναι πως γνωρίζουν ότι η ουτοπία έρχεται κατά πάνω τους και γι’ αυτό την ξορκίζουν με αφορισμούς και συκοφαντίες και η άλλη είναι ότι αγνοούν[20] την έννοια και τη συμβολή της ουτοπίας στην ιστορία και συνεπώς αγνοούν τις δυνατότητες της σημερινής επιστήμης, της σύγχρονης τεχνολογίας και του ανθρωπιστικού πολιτισμού, τις οποίες η ανθρωπότητα τις χτίζει υπομονετικά εδώ και χιλιάδες γενιές και εκατομμύρια χρόνια με στόχο να φτάσει κάποτε, όπως το πρόβλεψε ο Αριστοτέλης, σε σημείο ώστε «όταν τα εργαλεία θα λειτουργούν αυτόματα, οι σαΐτες θα υφαίνουν μόνες τους και μόνες τους θα παίζουν και οι χορδές της κιθάρας, να μην υπάρχει η ανάγκη για αφεντικά και δούλους»[21]. Αλλά και πολλοί σύγχρονοι αστοί οικονομολόγοι, μεταξύ των οποίων και ο John Maynard Keynes, ο ‘θεραπευτής’ της μεγάλης κρίσης του καπιταλισμού (1929-1932) πρόβλεψαν πως μέχρι το τέλος του 20ου αιώνα η Επιστήμη και η Τεχνολογία θα επέτρεπαν, σε συνθήκες πλήρους απασχόλησης, δηλαδή με μηδέν ανεργία, τον περιορισμό του εργάσιμου χρόνου στις 15 ώρες την εβδομάδα. Δεν πρόβλεψαν όμως πως το κεφάλαιο και οι διαχειριστές του καπιταλισμού, με το μηδενισμό της απασχόλησης του μισού εργατικού δυναμικού και τη μείωση της αμοιβής της εργασίας στο μισό μέχρι και στο ένα τρίτο, θα κατάφερναν να διπλασιάσουν τον εβδομαδιαίο χρόνο απασχόλησης των κυρίως εργαζόμενων. Σήμερα η ανθρωπότητα βρίσκεται σε αυτό το σημείο που μπορεί με τη βοήθεια της κοινωνικοποιημένης επιστήμης, της τεχνολογίας και του πολιτισμού να μειώσει δραστικά τον εργάσιμο χρόνο, αλλά αυτό μπορεί να συμβεί με το να καταργήσει τα αφεντικά και συνεπώς και τους δούλους, που σημαίνει ότι μπορεί να καταργήσει το κεφάλαιο, ως κοινωνική σχέση, και ταυτόχρονα και την εργασία, ως καταναγκαστικό θεσμό εκμετάλλευσης. Σήμερα η ανθρωπότητα μπορεί και πρέπει, απεγκλωβιζόμενη από μητροπολιτικές στρατηγικές ‘κεντρικά ελεγχόμενης μεγέθυνσης’, ‘μηδενικής ανάπτυξης’[22], ή ‘απο-ανάπτυξης’[23], να ανοίξει το δρόμο για την ριζική ουμανιστική αποκαπιταλιστικοποίηση[24] του πλανήτη, για μια οικονομία υποταγμένη στο κοινωνικό σύνολο με στόχο την αναγκαία και μη-σπάταλη αφθονία, την χωρίς διακρίσεις καθολική ευημερία και ευτυχία, για τη Νέα Ελευθερία του Ανθρώπου στα πλαίσια της Άμεσης, δηλαδή της Αταξικής Δημοκρατίας και του Οικουμενικού Ουμανιστικού Πολιτισμού.

  1. 5.      Ένας καινούργιος καλύτερος κόσμος γεννιέται

Βρισκόμαστε ήδη σ’ αυτή την εποχή και η εκατομμυριόχρονη αμεσοδημοκρατική ιστορική μνήμη μπολιάζεται με τις πρωτόγνωρες τρέχουσες δυνατότητες και με τη μορφή των σύγχρονων αγωνιστικών παρεμβάσεων, καταλήγει στην επαναδιατύπωση της αναγκαιότητας της υπέρβασης του καπιταλισμού με όλους τους θεμελιακούς θεσμούς του και σε όλες τις πιθανές εκδοχές του, αλλά με διαφορετικούς κατά περίπτωση τρόπους:
  • Έτσι λ. χ. στη Λατινική Αμερική οι εργαζόμενοι απόδειξαν πως μπορούν να αυτοδιαχειρίζονται τα χρεοκοπημένα εργοστάσια καλύτερα από τους πρώην σπουδαγμένους στα διάφορα Χάρβαρντ ιδιοκτήτες τους και αγωνίζονται να καταργήσουν το προηγούμενο ιδιοκτησιακό καθεστώς με την κοινωνικοποίησή των εργοστασίων για να διευρύνουν ακόμα περισσότερο το χώρο των κοινών αγαθών.
  • Οι Ζαπατίστας στην Πολιτεία Τσιάπας του Μεξικού με το δικό τους πείραμα, όπως οι ίδιοι το χαρακτηρίζουν, και όχι παράδειγμα, κάνοντας πράξη την πολιτική από τα κάτω, όχι για να ανεβεί επάνω, αλλά από τα κάτω για να δημιουργήσει σχέσεις με άλλους και με όλους τους από κάτω για να μην υπάρχει πάνω και κάτω, δίνουν ειρηνικά, αλλά ‘με το όπλο παραπόδα’, μια καινούργια διάσταση στον αγώνα για μια αμεσοδημοκρατική μορφή κοινωνικής συμβίωσης.
  • Οι εργαζόμενοι στη ΒΙΟ.ΜΕ. δείχνουν πως ο δρόμος για την έξοδο από την κρίση και την ανεργία οδηγεί στην εργατική-κοινωνική αυτοδιαχείριση των εργοστασίων, πράγμα που γενικευόμενο οδηγεί στην έξοδο από τον καπιταλισμό.
  • Οι χιλιάδες ανήσυχοι πολίτες, ως νέου τύπου συλλογικότητες και νέα κινήματα, που επιχειρούν, με διάφορους συλλογικούς και αλληλέγγυους τρόπους, έξοδο από την εμπορευματική σφαίρα της καπιταλιστικής οικονομίας, ή οργανώνουν την επίθεσή τους με κύτταρα κοινωνικής, αλληλέγγυας ακόμα και αχρήματης οικονομίας, συσσωρεύουν ανεκτίμητη χρήσιμη εμπειρία και σφυρηλατούν την αναγκαία κοινωνική συνείδηση που θα ωριμάσει σταδιακά την πραγμάτωση της αυτονομίας και του αυτοπροσδιορισμού των τοπικών κοινωνιών.
  • Θα ήθελα να επισημάνω ιδιαίτερα την τεράστια συμβολή στον αγώνα των δυνάμεων της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού για την άμεση δημοκρατία, εκείνων των νέων ανήσυχων και συνειδητών επιστημόνων που αθόρυβα εργάζονται για το ελεύθερο λογισμικό και την πλήρη κοινωνικοποίηση του διαδικτύου, για την άμεση επικοινωνία, την ελεύθερη διακίνηση της πληροφορίας και της επιστημονικά έγκυρης και κοινωνικά χρήσιμης γνώσης, για την τρισδιάστατη εκτύπωση, για τη βιοτεχνολογία και τη νανοτεχνολογία, (την ικανότητα της επιστήμης και της τεχνολογίας να ερευνά και να εργάζεται σε όλο και μικρότερη κλίμακα), και πολλών άλλων πεδίων έρευνας και εφαρμογής με στόχο τη διεύρυνση των δυνατοτήτων και του φάσματος των κοινών αγαθών.
  • Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της έρευνας και της παραγωγής φθηνής, σχεδόν ελεύθερης, άφθονης και καθαρής υδρογονοενέργειας, η οποία αχρηστεύει το συγκεντρωτικό ενεργειακό σύστημα που αποτελεί την καρδιά του καπιταλιστικού συστήματος και επιτρέπει την απεξάρτηση των ιδοπαραγωγών-χρηστών σε κάθε επίπεδο και από κάθε συγκεντρωτικό ενεργειακό σύστημα και συνεπώς και από το καπιταλιστικό εξουσιαστικό σύστημα[25].
Όλες αυτές και χιλιάδες άλλες μορφές κοινωνικής παρέμβασης συνθέτουν τη μορφή και το περιεχόμενο της σύγχρονης επανάστασης με στόχο την κοινωνική ισότητα και την κοινωνική αυτοδιεύθυνση και φυσικά όχι κάποια, υποτίθεται, καλή εξουσία, γιατί καλή εξουσία δεν υπήρξε ποτέ και δεν μπορεί να υπάρξει, αφού η εξουσία, η κάθε εξουσία είναι ταυτισμένη, ως αίτιο και αιτιατό, με τη βία των εξουσιαστών πάνω στους εξουσιαζόμενους.

  1. 6.      Δυό λόγια για την ουμανιστική επανάσταση της αριστερής κοινωνίας

Δεν γνωρίζουμε το μέλλον, γιατί μέλλον δεν υπάρχει μέχρι να το δημιουργήσουμε, αλλά η αισιοδοξία της ιστορίας σε μεγάλο κύκλο, (μεγαλύτερο σε κάθε περίπτωση από το δικό μας βιολογικό κύκλο), μας επιτρέπει να το οραματιζόμαστε ως έναν καλύτερο κόσμο, έναν κόσμο της κοινωνικής ισότητας-αταξικότητας που τον δημιουργούμε με την ασταμάτητη σκληρή πάλη για την καθημερινότητα, αλλά και σε συνδυασμό με τον επιστημονικό και τον κοινωνικό πειραματισμό, σε όλα τα επίπεδα, σε όλα τα κύτταρα της κοινωνίας που θέλουμε να αλλάξουμε. Με αυτή την έννοια η επανάσταση έχει αλλάξει χαρακτηριστικά και δεν είναι πια ‘μπαμ και μπουμ οι κουμπουριές’, μια απολίτικη συνθηματολογία, ή μια αισθητική βαρβαρότητα, ή μια οργισμένη συμπεριφορά, ούτε είναι βέβαια ένα βίαιο στιγμιαίο και μοναδικό γεγονός. Η επανάσταση δεν είναι επίσης σε καμιά περίπτωση τυφλή βία, ένοπλη σύγκρουση απελπισμένων με την άρχουσα τάξη στο προνομιακό γι’ αυτήν πεδίο της βίας[26] και όσες φορές η επανάσταση ταυτίστηκε με την ένοπλη βία κατάληξε, είτε ως ήττα είτε ως ‘νίκη’, στις πιο χυδαίες μορφές ταξικής εξουσίας σε βάρος της κοινωνίας[27]. Σε κάθε περίπτωση η επανάσταση δεν είναι κάποια μορφή βίας που την επιλέγει η κοινωνία, γιατί η κοινωνία γνωρίζει αμυνόμενη πως. βία μετέρχεται η εκάστοτε εξουσία, όταν η κοινωνία αμφισβητεί και επιλέγει να καταργήσει, όχι τόσο τους φορείς, όσο τους θεσμούς και τις δομές της βίας και της εξουσίας.
Η ιστορία της αγωνιζόμενης κοινωνίας-ανθρωπότητας μας διδάσκει, πως η επανάσταση είναι το μαχόμενο όραμα της ενιαίας, διαρκούς, επίπονης και επίμονης κίνησης του συμπαγούς πυρήνα των δυνάμεων της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού από την οικονομική και συνεπώς την κοινωνική ανισότητα προς ένα κόσμο της ισότητας-αταξικότητας. Η επανάσταση είναι μία αέναη διαδικασία στα πλαίσια της οποίας διαδραματίζονται ταυτόχρονα πολλά, άπειρα γεγονότα, με πάρα πολλές συνιστώσες και συγκυριακές ζικ-ζακ-παλινδρομήσεις, αλλά η συνισταμένη της κινείται σταθερά στη φορά του βέλους του χρόνου[28]. Κινείται η επανάσταση, παρά τη φαινομενική ακινησία και τις προσπάθειες του εξουσιαστικού 1% για πισωγύρισμα στο μεσαίωνα, αχρηστεύοντας αντικοινωνικούς εξουσιαστικούς θεσμούς και δημιουργώντας καινούργιους καλύτερους. Κι’ όμως η επανάσταση κινείται από το παρελθόν προς το μέλλον, από το Χθές στο Σήμερα και από εκεί στο Αύριο, από την αγριότητα, στη βαρβαρότητα και τελικά στον Πολιτισμό, από τη δουλεία, στη φεουδαρχία, στον καπιταλισμό και από εκεί πορεύεται προς την Αταξική Κοινωνία. Και φυσικά η επανάσταση δεν είναι ένα φυσικό, ντετερμινιστικό φαινόμενο, αλλά ένα κοινωνικό φαινόμενο που προϋποθέτει την κοινωνική παρέμβαση προς αυτή ή την άλλη κατεύθυνση, η οποία κοινωνική παρέμβαση με τη σειρά της δεν είναι παρά το άθροισμα όλων των δικών μας ατομικών και συλλογικών δράσεων, αντιδράσεων και αδρανειών με θετικό ή αρνητικό πρόσημο, ή ακόμα και με μηδενικό φορτίο.
Η συμβολή μας, σ’ αυτή την ιστορική διεργασία δεν συνίσταται στο να επιζητούμε ρόλο κομπάρσου, στελέχους ή παράγοντα σε κάποιο κόμμα που είναι ενταγμένο στη λογική του αστικού κοινοβουλίου για την κόκκινη, τη ροζ ή την πράσινη ‘αριστερή’ διαχείριση του καπιταλισμού, που αργά ή γρήγορα θα καταλήξει σε ένα νέο ναυάγιο. Η συμβολή μας συνίσταται στην ουσιαστική αριστεροποίηση, δηλαδή στην αντικαπιταλιστική, αμεσοδημοκρατική, αταξική, ουμανιστική συνειδητοποίηση της κοινωνικής πλειονότητας, που θα την καταστήσει ικανή να επιταχύνει στοχευμένα την άνοδο του κοινωνικού θερμόμετρου, αλλά και να διασφαλίσει ώστε, με την τήξη και παράλυση των καπιταλιστικών θεσμών και δομών εξουσίας, να σταθεί εμπόδιο στις φασιστικές ορδές και στα νεοναζιστικά τάγματα εφόδου που ετοιμάζει το αστικοδημοκρατικό σύστημα να το διαδεχτούν.
Η επιτυχία αυτής της φάσης της επανάστασης θα εξαρτηθεί από την ικανότητά μας να απαλλαγούμε από τις αντιλήψεις του 19ου και του 20ου αιώνα για την κοινωνία και την επανάστασή της και να αυτοσυγκροτηθούμε παντού σε συνεκτικούς τοπικούς πυρήνες αλληλεγγύης, γόνιμου διαλόγου και ήπιας κοινωνικής δράσης, που δεν θα αλληλοσπαράζονται, σαν ανταγωνιστικές συμμορίες για να επιβάλλουν τις ξεθωριασμένες απόψεις θεωρητικών ειδώλων ιστορικά ξεπερασμένων εποχών, αλλά θα συνεργάζονται για να αναδείξουν τα μειονεκτήματα της ατομικής ιδιοκτησίας και του ανταγωνισμού και τα πλεονεκτήματα της κοινοκτημοσύνης και της συνεργασίας. Θα ονόμαζα αυτούς τους πυρήνες ‘φροντιστήρια κοινωνικής αυτοδιεύθυνσης’, τα μέλη των οποίων λειτουργούν ως κοινωνικοί καταλύτες που θα αλλάξουν τη χημεία του μίζερου και αυτοκαταστροφικού ατομισμού σε χημεία του δημιουργικού κοινωνικού Εμείς. Έτσι, ως πυρήνες αυτοπεποίθησης του Εμείς, θα καταστούν ικανοί να αποσυμπιέζουν υλικά και ψυχολογικά στο μέτρο του δυνατού και να απελευθερώνουν σταδιακά τα περιβάλλοντά τους από την πνευματική, ιδεολογική και πολιτική εξάρτηση του όλου συστήματος, προϋπόθεση ικανή και αναγκαία για να ενωθούν, να αγωνιστούν και να νικήσουν. Στο βαθμό που θα συμβαίνει αυτό, στον ίδιο βαθμό θα μπορούμε όλοι μαζί σταδιακά να αφοπλίζουμε ηθικά, πνευματικά, ιδεολογικά, πολιτικά, οργανωτικά και τελικά να παραλύσουμε επιχειρησιακά την ντόπια και παγκόσμια εξουσία, σε όλα εκείνα τα επίπεδα που της εξασφαλίζουν τη δικτατορία του 1% πάνω στο 99% της κοινωνίας-ανθρωπότητας.
Επανάσταση σε τελική ανάλυση σημαίνει να μετακινηθούμε από την αποτυχημένη στρατηγική των λίγων ενάντια στην πάνοπλη και πανούργα εξουσία προς τη στρατηγική των πολλών ενάντια στους λίγους αφοπλισμένους εξουσιαστές, σημαίνει, δηλαδή, τη διαδικασία μετακίνησης της κοινωνικής πλειονότητας, από την πολιτική εξάρτηση και το συντηρητισμό, την απολίτικη απάθεια και την παραίτηση, στη συνειδητοποίηση της αναγκαιότητας για την ανατροπή του καπιταλισμού και την εγκαθίδρυση σχέσεων κοινωνικής αυτοδιεύθυνσης. Μια κοινωνία ικανή και αποφασισμένη να κόψει με την πρώτη απόφασή της το ‘γόρδιο δεσμό’ της ανισότητας, εισάγοντας την κοινοκτημοσύνη πάνω στους φυσικούς και κοινωνικούς πόρους και στα μέσα παραγωγής και συνακόλουθα να κατοχυρώνει την κοινωνική αυτοδιαχείριση, ώστε ο καθένας να απολαμβάνει, στο μέτρο της κοινωνικής ισότητας, όλα όσα είναι αναγκαία για την ευημερία και την ευτυχία του και να προσφέρει όσα του επιτρέπουν οι κάθε φορά δυνατότητές του.
Χωρίς ποτέ να ξεχνάμε πως η άμεση δημοκρατία δεν μπορεί να είναι ένα στιγμιαίο γεγονός που θα συμβεί σε μια μόνο τοπική κοινωνία ή σε μια μόνο χώρα, αλλά μια κοινωνικά και γεωγραφικά διευρυνόμενη μαραθώνια διαδικασία, που θα χρειαστεί την αλληλέγγυα συνεργασία όλων των συνειδητών δυνάμεων της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού σε τοπικό, εθνικό, διεθνές και οικουμενικό επίπεδο.
Αυτές οι επιδεξιότητες, όμως, δεν αποκτώνται ex officio με την ιδιότητα του μέλους κάποιου εξουσιαστικού ‘αριστερού’ κόμματος, μιας αυτοαποκαλούμενης ‘επαναστατικής’ οργάνωσης, ή της ‘εξ’ επιφοιτήσεως’ αυτοανακήρυξής μας σε επαναστάτη, αλλά με την μόρφωση και κύρια με την ατομική και συλλογική αυτομόρφωση και δράση, για την απόκτηση επιστημονικά έγκυρης και κοινωνικά χρήσιμης, δηλαδή, επαναστατικής Γνώσης, προϋπόθεση ικανή και αναγκαία για την απόκτηση Επίγνωσης των πραγμάτων, δηλαδή επαναστατικής κοινωνικής συνείδησης.
Ο καπιταλισμός δεν είναι η μοίρα της ανθρωπότητας και δεν είναι αήττητος. Το μέλλον ανήκει στην Αταξική Δημοκρατία και στον θετικό Οικουμενικό Ουμανισμό[29]. Σήμερα, εδώ και παντού, ένας καλύτερος κόσμος, ο δικός μας κόσμος της κοινωνικής ισότητας-αταξικότητας γεννιέται. Ας ανοίξουμε τα μάτια μας να τον θαυμάσουμε. Ας απλώσουμε τα χέρια μας να τον ολοκληρώσουμε και να τον κάνουμε οριστικά δικό μας.

Κώστας Λάμπος
Θεσσαλονίκη, 05 Σεπτέμβρη 2013,



[1] Συμβολή στο ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΑΜΕΣΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ, Θεσσαλονίκη 4-7/09/2013.
[2] UNO-Generalsekretär, Bericht über die Weltbevölkerung und die Ernährungsfrage, in: FORUM VEREINTE NATIONEΝ, Zeitschrift für Internationale Entwicklung, Heft 3, September 1974.
[3] «Υπάρχει μια βιομηχανία πείνας σ’ έναν κόσμο του οποίου η αλληλεξάρτηση αυξάνεται. Είναι μια αλλιώτικη βιομηχανία που περιλαμβάνει πολεμιστές κάθε ιδεολογίας, οι οποίοι χρησιμοποιούν την πείνα σαν όπλο… Περιλαμβάνει επίσης ένα απέραντο δίκτυο επαγγελματικών οργανώσεων που ασχολούνται με την εξαφάνιση της πείνας – παράγοντες των Ηνωμένων Εθνών, οργανισμούς βοήθειας, διοργανωτές συναυλιών ροκ, ακόμη και τους ανθρώπους των πανεπιστημίων. Από το συνονθύλευμα αυτό των καλών και αγαθών προθέσεων δεν είναι να απορεί κανείς που οι συνταγές για την εξαφάνιση της πείνας είναι τόσες πολλές, ενώ η επιθυμία να δοθεί ένα τέλος στην πείνα γίνεται παγκόσμια», Νιούμαν Λουσίλ, (Επιμέλεια), Η πείνα στην ιστορία, ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΝ, 2006, σελ. 525-526, (Η υπογράμμιση στο πρωτότυπο).
[4] Rifkin Jeremy, Η οικονομία του υδρογόνου. Η δημιουργία του παγκόσμιου ενεργειακού ιστού και η ανακατανομή της εξουσίας στη Γη. Η επόμενη μεγάλη οικονομική επανάσταση, Λιβάνης, Αθήνα 2003.
[5] Λάμπος Κώστας, Ποιος φοβάται το υδρογόνο; Η επανάσταση του υδρογόνου, η ελεύθερη ενέργεια και η απελευθέρωση της ανθρωπότητας από τα ορυκτά καύσιμα και την  καπιταλιστική βαρβαρότητα, ΝΗΣΙΔΕΣ, Θεσσαλονίκη 2013
[6] «Όταν οι ιεραπόστολοι ήρθαν στην Αφρική αυτοί είχαν τη Βίβλο και εμείς είχαμε τη Γη μας. Μας είπαν: ‘Ας προσευχηθούμε’. Κλείσαμε τα μάτια και προσευχηθήκαμε. Όταν τα’ ανοίξαμε, εμείς κρατούσαμε τη Βίβλο και αυτοί είχαν τη Γη μας» , Tutu Desmont, επίσκοπος Νότιας Αφρικής, Νόμπελ ειρήνης.
[7] Λάμπος Κώστας, Κιναζισμός: Το ανώτερο στάδιο του πλιατσικοκαπιταλισμού ή το πισωγύρισμα στο κατώτατο στάδιο του πολιτισμού; Πολίτες, τεύχος. 21, Δεκ. 2010.
[8] Λάμπος Κώστας, Αμερικανισμός και Παγκοσμιοποίηση, Οικονομία του Φόβου και της Παρακμής, Παπαζήσης, Αθήνα 2009.
[9] Η Τριμερής Επιτροπή που ιδρύθηκε, ως ΜΚΟ, την 1η Ιουλίου 1973 από τον David Rockefeller (Founder And Honorary Chairman), για την αντιμετώπιση του «πλεονάσματος δημοκρατίας» στον κόσμο, όπως διατυπώνεται στην Έκθεσή της, ‘The Crisis of Democracy: On the Governability of Democracies’ είναι, σύμφωνα με τον ρεπουμπλικάνο γερουσιαστή και προεδρικό υποψήφιο, Μπάρι Γκολντγουότερ «μία επιδέξια και καλά οργανωμένη προσπάθεια να αποκτηθεί και να παγιωθεί ο έλεγχος στα τέσσερα κέντρα εξουσίας: πολιτικό, νομισματικό, πνευματικό και εκκλησιαστικό… για τη δημιουργία μιας παγκόσμιας οικονομικής δύναμης ανώτερης από τις πολιτικές κυβερνήσεις των κρατών-εθνών», http://www.globalresearch.ca/trilateral-commission-global-elite-gather-in-d-c/8914, http://www.goodreads.com/book/show/1120175.The_Crisis_of_Democracy, http://www.sansimera.gr/articles/482,
[10] «Θα πρέπει να θεωρούμε ως μέρος του αμερικανικού συστήματος τον παγκόσμιο ιστό εξειδικευμένων οργανισμών, ιδιαίτερα τους ‘διεθνείς’ οργανισμούς. Μπορεί να ειπωθεί ότι το ΔΝΤ, η Παγκόσμια Τράπεζα αντιπροσωπεύουν ‘παγκόσμια’ συμφέροντα και τα συστατικά τους μέρη μπορεί να ερμηνευτεί ότι εκπροσωπούν όλο τον κόσμο. Στην πραγματικότητα, όμως, σε αυτούς τους οργανισμούς κυριαρχεί σε μεγάλο βαθμό η Αμερική και η προέλευσή τους ανάγεται σε αμερικανική πρωτοβουλία», Brzezinski Zbigniew, Η Μεγάλη Σκακιέρα, ΛΙΒΑΝΗΣ, Αθήνα 1998, σελ.39.
[11] Η Τριμερής Επιτροπή, μαζί με την Bilderberg Group, το Council on Foreign Relations, το Club of Rome και το Royal Institute of Foreign Affairs αποτελούν το κέντρο του σκληρού πυρήνα της καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης και υπαγορεύουν ως ‘παγκόσμια κυβέρνηση’ συντονισμένα την πολιτική και τις αποφάσεις του ΟΗΕ και κινούν τα νήματα όλων των άλλων διεθνών οργανισμών και τελικά αποφασίζουν και παρεμβαίνουν άμεσα ή/και έμμεσα ακόμα και με τη ΝΑΤΟϊκή στρατιωτική βία σε όλες τις οικονομικές και πολιτικές εξελίξεις στον πλανήτη.
[12] Brzezinski Zbigniew, Η Μεγάλη Σκακιέρα…, ό. π., σελ. 19.
[13] Η Ευρασία ως γεωγραφική έννοια περιλαμβάνει την Ευρώπη και την Ασία, αλλά φαίνεται πως στο σκεπτικό του Brzezinski περιλαμβάνει κύρια τις περιοχές που σχηματίζουν το τόξο του πετρελαίου.
[14] Βλέπε διεξοδική ανάλυση στο: Λάμπος Κώστας, Άμεση Δημοκρατία και Αταξική Κοινωνία. Η μεγάλη πορεία της ανθρωπότητας προς την κοινωνική ισότητα και τον Ουμανισμό, ΝΗΣΙΔΕΣ, Θεσσαλονίκη 2012.
[15] Μια σύντομη έρευνα στο διαδίκτυο αποκαλύπτει ότι τριάντα περίπου ελληνικές οργανώσεις, ομάδες και ‘κινήματα’ αυτοχαρακτηρίζονται αμεσοδημοκρατικά, με αντίστοιχο αριθμό διαφορετικών αντιλήψεων για την Άμεση Δημοκρατία.
[16] Κόλμερ Κωνσταντίνος, Άμεση Δημοκρατία (Αντί κλεπτοκρατίας), ΛΙΒΑΝΗΣ, Αθήνα 2013.
[17] Ο όρος, Demokratur, αν και εμφανίζεται να έχει πρωτοχρησιμοποιηθεί από τον γερμανό κωμικό ηθοποιό Dieter Hildebrand, ως χαρακτηρισμός της κυβέρνησης του Konrad Adenauer στις αρχές τις δεκαετίας του 1960 και τον ξανασυναντάμε ως χαρακτηρισμό της βασιλευόμενης σοσιαλδημοκρατίας της Σουηδίας από τον Vilhelm Moberg, (Dagens Nyheter, 14.12.1965), αποδίδεται στο μεταγενέστερο Γάλλο κοινωνιολόγο Gerard Mermet. Χρησιμοποιήθηκε από τον πρώην πρύτανη του LSE Ralf Dahrendorf για τη λεγόμενη αμερικάνικη δημοκρατία και από τον εκδότη του περιοδικού DER SPIEGEL Rudolf Augstein για το πολιτικό σύστημα της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας Γερμανίας. Σήμερα χρησιμοποιείται γενικά για όλες τις αστικές δημοκρατίες, τις δήθεν δημοκρατίες που στην ουσία λειτουργούν ως δικτατορίες με πολιτικό άλλοθι το θέατρο των κοινοβουλευτικών εκλογών. Βλέπε σχετικά με τη Δη(μο)κτατορία, Λάμπος Κώστας, Αταξική Δημοκρατία και Οικουμενικός Ουμανισμός στον 21ο αιώνα, στο συλλογικό τόμο, Η Άμεση Δημοκρατία στον 21ο αιώνα, ΝΗΣΙΔΕΣ, Θεσσαλονίκη 2013
[18] Για μια διεξοδική ανάλυση της σχέσης μεταξύ μακιαβελισμού, ιακωβινισμού και λενινισμού-σταλινισμού, βλέπε, Παππά Έλλη, Η Κομμούνα του 1871. Επανάσταση του 21ου αιώνα; ΑΓΡΑ, Αθήνα 2006.
[19] Βλέπε σχετικά, Λάμπος Κώστας, Αταξική Δημοκρατία και Οικουμενικός Ουμανισμός στον 21ο αιώνα, στο συλλογικό τόμο, Η Άμεση Δημοκρατία στον 21ο αιώνα, ΝΗΣΙΔΕΣ, Θεσσαλονίκη 2013.
[20] Βλέπε, Λάμπος Κώστας, Άμεση Δημοκρατία και Αταξική…, ό. π., σελ. 23-31.
[21] Βλέπε, Αριστοτέλης, Πολιτικά/Περί οικιακής οικονομίας.
[22] Βλέπε Lambos Kostas D., Abhängigkeit und fortgeschritene Unterentwicklung dargestellt am Beispiel der Landwirtschaft Griechenlands, RITA G: FISCHER VERLAG, Frankfzrt am Main 1981, και Λάμπος Κώστας, Εξάρτηση, προχωρημένη υπανάπτυξη και αγροτική οικονομία της Ελλάδας, ΑΙΧΜΗ, Αθήνα 1983.
[23] Λατούς Σερζ, Το στοίχημα της από-ανάπτυξης, Βάνιας, Θεσσαλονίκη 2008.
[24] Βλέπε αναλυτικά, Λάμπος Κώστας, Άμεση Δημοκρατία και Αταξική…, ό. π., σελ. 418-433.
[25] Λάμπος Κώστας, Ποιος φοβάται το υδρογόνο; Η επανάσταση του υδρογόνου, η ελεύθερη ενέργεια και η απελευθέρωση της ανθρωπότητας από τα ορυκτά καύσιμα και την  καπιταλιστική βαρβαρότητα, ΝΗΣΙΔΕΣ, Θεσσαλονίκη 2013
[26] «Η καλύτερη δικλείδα ασφαλείας είναι να μην εισερχόμαστε στο στρατόπεδο του εχθρού, εκεί δηλαδή όπου μας περιμένει και εύχεται να μας συναντήσει…, ένα προληπτικό μέτρο, για τη δική μας προστασία, είναι να εξαφανίσουμε από τις συνελεύσεις μας κάθε μορφή και κάθε παρόρμηση εξουσίας και αυταρχικής οργάνωσης», Vaneigem Raoul, Το κράτος δεν είναι τίποτα. Ας γίνουμε τα πάντα, στο: http://eagainst.com/wp-content/uploads/2012/11/van_front.jpeg
[27] «Δεν έχουμε παρά να κερδίσουμε αν επιτεθούμε στο σύστημα και όχι στους ανθρώπους που είναι μεν υπεύθυνοι γι’ αυτό, αλλά είναι ταυτόχρονα και σκλάβοι του. Αν προσδεθούμε στο άρμα της συναισθηματικής πανούκλας, της εκδίκησης, της παρακμής, τότε θα συμμετέχουμε στο χάος και την τυφλή βία που έχουν ανάγκη το κράτος και οι κατασταλτικοί του μηχανισμοί για να συνεχίσουν να υπάρχουν… Η καταστολή έχει ανάγκη από ανταρσίες τυφλές, χωρίς όραμα», ό. π.
[28] Prigogine Ilya, Οι νόμοι του χάους, Τραυλός, Αθήνα 2003 και Πριγκοζίν Ίλυα και Στέντζερς Ιζαμπέλ, Τάξη μέσα από το χάος. Ο νέος διάλογος του ανθρώπου με τη Φύση, Κέδρος, Αθήνα 1986.
[29] «…Ο αθεϊσμός σαν ξεπέρασμα του Θεού είναι η εμφάνιση στο προσκήνιο του θεωρητικού ουμανισμού και η κοινοκτημοσύνη σαν ξεπέρασμα της ατομικής ιδιοκτησίας… είναι η εμφάνιση του πρακτικού ουμανισμού. Ο αθεϊσμός είναι ο ουμανισμός που συνδέεται με τον εαυτό του μέσα από το ξεπέρασμα της θρησκείας. Μόνο όταν ξεπεράσουμε τη μεσολάβηση αυτή –που είναι, ωστόσο, μια απαραίτητη προϋπόθεση– θα εμφανιστεί ο θετικός ουμανισμός, θετικά παραγόμενος στον εαυτό του. Αλλά ο αθεϊσμός και η κοινοκτημοσύνη (ως θετικός ουμανισμός) δεν είναι φυγή, δεν είναι αφαίρεση, δεν είναι απώλεια του αντικειμενικού κόσμου που δημιούργησε ο άνθρωπος, ή των ουσιαστικών του δυνάμεων που προεκτείνονται στην αντικειμενικότητα, δεν είναι μια άθλια επιστροφή στην αφύσικη, πρωτόγονη απλότητα. Αντίθετα, είναι μάλλον η πρώτη πραγματική εμφάνιση, η αληθινή πραγμάτωση του ανθρώπου, η επαλήθευση της πραγματικής ανθρώπινης ουσίας του», Marx Karl, Early Writings, Penguin Books, in association with New Left Review, 1992, p. 395.


Για τον τεχνοφασισμό του Zeitgeist Movement

Κώστας Λάμπος




«Ανακάλυψε το αρχιμήδειο σημείο, αλλά το χρησιμοποίησε
για τον εαυτό του. Φαίνεται πως μόνο υπ’ αυτό τον όρο του
επιτράπηκε να το ανακαλύψει».
Franz Kafka
Τα τελευταία χρόνια της μεγάλης παρακμιακής κρίσης του καπιταλισμού έκανε την εμφάνισή του στον χώρο του κοινωνικού προβληματισμού, αναφορικά με το πού οδηγεί την ανθρωπότητα ο καπιταλισμός και στην αναζήτηση κάποιας εναλλακτικής λύσης, το λεγόμενο «Κίνημα του Πνεύματος της Εποχής», Zeitgeist movement, (ZGM) γενικά[1] με παραρτήματα σε όλον τον κόσμο, ακόμα και στην Ελλάδα[2].
Η φανερή πλευρά αυτού του μυστηριώδους κινήματος είναι το λεγόμενο «Σχέδιο Αφροδίτη» (Venus Project), ένα είδος «ευφυούς σχεδίου κατασκευής ενός καλύτερου κόσμου»[3], φερόμενο ως έργο του «επιστήμονα, του αυτοδίδακτου κοινωνικού μηχανικού, του βιομηχανικού σχεδιαστή, του μελλοντολόγου κ.λπ. κ.λπ.» και συγγραφέα του μανιφέστου με τον τίτλο The best that money can’t buy. Beyond politics, poverty & war, Jacque Fresco[4], ο οποίος έχει δώσει σειρά διαλέξεων σε όλο τον κόσμο, αλλά και στην Ελλάδα, στην Καθημερινή[5], στον Αδέσμευτο Τύπο[6] και στην «Ζούγκλα»[7].
Κατά την πρόσφατη επίσκεψή του στην Ελλάδα, καλεσμένος από την «Zeitgeist Hellas», ο ίδιος o Jacque Fresco στη συνέντευξή του, παρουσία και της συνεργάτιδάς του Roxanne Meadows, στην Καθημερινή ομολογεί: «μπήκα στην οργάνωση Κου Κλουξ Κλαν για ενάμιση μήνα και την διέλυσα! Επίσης συμμετείχα στο “Συμβούλιο των Λευκών Πολιτών” το οποίο διέλυσα σε ένα μήνα! Συμμετείχα σε διάφορες ακραίες οργανώσεις για να τους αλλάξω γνώμη»[8]. Βέβαια, ένας άνθρωπος με τέτοιες ‘υπερφυσικές’ ικανότητες θα μπορούσε να έχει απαλλάξει την ανθρωπότητα από εκείνες τις δυνάμεις και τις οργανώσεις, από όλα εκείνα τα συστήματα, του καπιταλισμού μη εξαιρουμένου, που θεωρεί και καταγγέλλει ως υπαίτιους για την παγκόσμια κακοδαιμονία, για να μπορέσει η ανθρωπότητα να ανασάνει και να προχωρήσει η ίδια μόνη της, χωρίς προστάτες, σε μια ανώτερη βαθμίδα του πολιτισμού της, αντί να πλασάρεται ο ίδιος ως Μεσσίας και σωτήρας της. Ας δούμε όμως τη φιλοσοφία και τους στόχους του Zeitgeist movement.
Πρόκειται για ένα «κίνημα» χωρίς συγκεκριμένη ταυτότητα, με κέντρο του τον απόλυτο τεχνοκράτη ιδρυτή του, με μια συγκεχυμένη φιλοσοφία, με αντιφατικούς στόχους και αντικρουόμενες θέσεις. Ένα ‘κίνημα’ που προβάλλει ως θέσεις του ένα μείγμα από μεγάλες και μικρές αλήθειες, από μισές αλήθειες, φαντασιώσεις και σοφιστικές αλχημείες, με πολύ εντυπωσιακό προπαγανδιστικό τρόπο, με παραρτήματα που στήνει στις περισσότερες χώρες του πλανήτη, με σειρά προπαγανδιστικών Videos στο διαδίκτυο, με ομιλίες του ιδρυτή του σε όλον τον κόσμο και με εκατομμύρια οπαδούς, θαυμαστές και εθελοντικά ή επαγγελματικά ‘στελέχη’ που παίρνει διαστάσεις ‘φαινομένου’.
Ιδιαίτερα όταν προσχωρούν σ’ αυτό πέρα από διάφορους περίεργους και καλόπιστους απελπισμένους που θέλουν κάπου να ανήκουν και ψάχνουν από κάπου να πιαστούν και σκεπτόμενοι νέοι άνθρωποι που δικαιολογημένα ανησυχούν για τις συνέπειες της παρακμής και την έξοδο από αυτήν δεν μπορεί κανείς να το παρακάμψει, εκτός αν έχει κάποιο λόγο. Επειδή είμαι κι’ εγώ ένας από όσους ανησυχούν για τις εξελίξεις, αλλά με αναφορά στις ενεργές και αγωνιζόμενες δυνάμεις της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού και όχι σε μια θεοποιημένη τεχνολογία που ως deus machina θα λύσει τα προβλήματα της κοινωνίας-ανθρωπότητας χωρίς την κοινωνία-ανθρωπότητα, θα επιχειρήσω μια καλοπροαίρετη σύντομη προσέγγιση αυτού του «φαινομένου» με βάση τις θέσεις του, όπως αυτές διατυπώνονται στο ‘μανιφέστο’ του Ζακ Φρέσκο και στις διάφορες συνεντεύξεις του και όχι με βάση το τι πιστεύουν τα μέλη και οι οπαδοί του:

2. Είναι το (ZGM) απολίτικο;
«Το Κίνημα Zeitgeist, δεν είναι ένα πολιτικό κίνημα. Δεν αναγνωρίζει κράτη, κυβερνήσεις, φυλές, θρησκείες ή τάξεις» υποστηρίζει ο δημιουργός του[9]. Αν σωστά αποδίδεται αυτή η θέση, θα πρέπει να διερωτηθούμε τον λόγο για τον οποίο το Zeitgeist Μovement (ZGM) δεν αναγνωρίζει υπαρκτές οντότητες, γιατί άλλο πράγμα είναι να μη συμφωνεί κανείς με κάποιες πραγματικότητες, όπως λ.χ. με ένα κοινωνικό σύστημα ή με μια κυβέρνηση και να θέλει να τα αλλάξει ή και να τα καταργήσει, οπότε κάνει πολιτική, και συνεπώς το ερώτημα είναι γιατί ισχυρίζεται το αντίθετο και άλλο πράγμα είναι να αγνοείς υφιστάμενες, καλώς ή κακώς, πραγματικότητες. Η άποψή μου είναι πως το ZGM πιστεύει ή έχει λόγους να πιστέψουμε κι’ εμείς πως ο κόσμος μπορεί να αλλάξει χωρίς πολιτική βούληση, δηλαδή χωρίς τους Πολίτες, την Πολιτεία, τον Πολιτισμό και φυσικά την Πολιτική, που τελικά σημαίνει χωρίς την κοινωνία, αλλά αυτό οδηγεί σε λογικές περί ανυπαρξίας της κοινωνίας ως αυτενεργού παράγοντα στο κοινωνικό Γίγνεσθαι, που παραπέμπουν στις αντιδραστικές θεωρίες του August Friedrich von Hayek[10] και της Σχολής του Σικάγο και στις απάνθρωπες πολιτικές της Θάτσερ και του Ρήγκαν που υποστήριζαν πως κοινωνίες δεν υπάρχουν παρά μόνο συμφέροντα, εννοώντας φυσικά τα συμφέροντα του αποικιοκρατικού, του ιμπεριαλιστικού και του παγκοσμιοποιημένου κεφαλαίου. Έτσι το αιώνιο ερώτημα προς απολίτικους, ή δήθεν απολίτικους, αν υπάρχει κάτι που να μην έχει σχέση με την Πολιτική, παραμένει κρίσιμο.
Είναι, λοιπόν, άλλο πράγμα το ZGM να αρνείται, να παραγνωρίζει ή και να θέλει να καταργήσει κάποιες άλλες πραγματικότητες, αλλά τότε το ερώτημα είναι ποιοι είναι αυτοί που αποτελούν αυτό το κίνημα, που δεν αναγνωρίζουν φυλές που τις δημιούργησε η Φύση, κράτη που καλώς ή κακώς τα δημιούργησαν οι ιστορικές συγκυρίες, υποτίθεται οι Λαοί, και κυβερνήσεις που καλώς ή κακώς τις εκλέγουν οι Λαοί; Άλλωστε, τι σημαίνει δεν αναγνωρίζει τα κράτη, τις φυλές, τις θρησκείες, τις κοινωνικές τάξεις, που αποτελούν δομικά στοιχεία της σημερινής πραγματικότητας, την οποία υποτίθεται και καλώς θέλει να την αλλάξει; Όμως όταν υποστηρίζει πως «τα μεγαλύτερα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε σήμερα στον κόσμο είναι δικό μας δημιούργημα»[11] εννοώντας όλους εμάς τους εκτός των τειχών της εξουσίας, και όχι του οικονομικού συστήματος της ασύδοτης κερδοφορίας, της απάνθρωπης εκμετάλλευσης των εργαζόμενων, της θανάσιμης καταστροφής της βιόσφαιρας και των καταστροφικών πολέμων, τότε, μετακυλώντας σκόπιμα την ευθύνη στα αποξενωμένα από κάθε δικαίωμα λήψης αποφάσεων άτομα, είναι φανερό πως προσπαθεί να κρύψει τον υπεύθυνο, γι’ αυτή την ζοφερή πραγματικότητα και συνεπώς κάνει πολιτική υπέρ αυτών των συμφερόντων.
Οπότε λογικά προβάλλει το ερώτημα, ποια είναι για το ZGM η κακή πραγματικότητα, με ποιον θα αλλάξει την κακή πραγματικότητα, πώς θα την αλλάξει και για λογαριασμό τίνος θα την αλλάξει, όταν μάλιστα δεν μας λέει ποιος θα είναι ο ρόλος της ίδιας της εργαζόμενης κοινωνίας-ανθρωπότητας στη διαδικασία της αλλαγής, για να συμπεράνουμε ποιος θα είναι ο χαρακτήρας, αλλά και ο νομέας της αλλαγής και ποιος θα είναι ο ρόλος της κοινωνίας στη νέα κατάσταση. Πάντως, οι ιδιότητες του ‘επιστήμονα, του αυτοδίδακτου κοινωνικού μηχανικού, του βιομηχανικού σχεδιαστή, του συγγραφέα και του μελλοντολόγου’, ακόμα και με τη θεοποίηση της τεχνολογίας δεν φτάνουν για μια τέτοια κοσμογονία, ακόμα και αν πρόκειται ο ‘προφήτης’, ο ‘μεσσίας’ αυτής της ‘περιττής ουτοπίας’, αυτού του καινούργιου, χωρίς τους κοινωνικούς αγώνες, κόσμου, να είναι ο ίδιος ο Jacque Fresco και φυσικά ανεξάρτητα από τις όποιες καλές προθέσεις του που δεν έχουμε λόγο, ούτε έχει κα νόημα να τις αμφισβητήσουμε και για τον πρόσθετο λόγο πως κανένας ‘προφήτης’, ή μεσσίας δεν αποκάλυψε ποτέ του τις κακές προθέσεις του.

3. Η θεοποίηση της Τεχνολογίας, σωσίβιο του μανιακού πανκαπιταλισμού
Σ’ ένα κόσμο συνεχόμενου πολέμου, σκοταδισμού, προκατάληψης, αρρώστιας, πείνας και ανέχειας, στον κόσμο της καπιταλιστικής βαρβαρότητας δεν μπορούμε άλλο να είμαστε αδιάφοροι για την τεχνολογία και συνεπώς η επανεκτίμηση του ρόλου της σύγχρονης επιστήμης και τεχνολογίας στην ανοικοδόμηση ενός καλύτερου κόσμου είναι σήμερα περισσότερο από ποτέ αναγκαία[12], αυτό όμως δεν σημαίνει πως την ανοικοδόμηση αυτού του κόσμου θα πρέπει οι κοινωνίες και γενικότερα η ανθρωπότητα να την εμπιστευθούν στις μηχανές, στα τεχνοκρατικά ιερατεία και στους προφήτες τους, γιατί τότε η εκτροπή σε ένα παγκόσμιο τεχνοφασισμό θα είναι η φυσική κατάληξη της κοινωνικά αναφομοίωτης και ανεξέλεγκτης τεχνολογίας[13]. Κανένας δεν μπορεί να διαφωνήσει με τον Jacque Fresco ότι η ανθρωπότητα έχει φτάσει σε μια εποχή όπου «οι δυνατότητες της επιστήμης και της τεχνολογίας μπορούν να εξασφαλίσουν αφθονία για όλους»[14], αλλά από αυτή την καθολικά αποδεκτή διαπίστωση και αλήθεια, μέχρι την αντίληψη πως «οι υπάρχουσες τεχνολογίες ξεπερνούν κατά πολύ την ανθρώπινη ικανότητα να λαμβάνει δίκαιες και βιώσιμες αποφάσεις που αφορούν την ανάπτυξη και διανομή των φυσικών πόρων»[15] υπάρχει η μεταφυσική μαθηματίστικη αντίληψη, ή η αφελής ή η πονηρή πρόθεση να βάλουμε την εξέλιξη της κοινωνίας-ανθρωπότητας σε ένα ‘αυτόματο πιλότο’ που θα τον χειρίζεται κάποια τεχνοκρατική ελίτ, ή μια «παγκόσμια διακυβέρνηση»[16], γιατί τάχα, «οι άνθρωποι δεν είναι ακόμα λογικά όντα»[17] και συνεπώς χρειάζεται να τεθούν υπό τον έλεγχο νέων παγκόσμιων ανθρωποποιμένων και τεχνοκρατών ημιθέων[18].
Βέβαια ο Jacque Fresco, στα πλαίσια της αντίληψής του για μια «οικονομία βασισμένη στους πόρους», εντοπίζει το ιδιωτικοποιημένο μονοπωλιακό και συγκεντρωτικό ενεργειακό σύστημα που στηρίζεται στα ορυκτά καύσιμα ως βασική πηγή της κακοδαιμονίας της ανθρωπότητας, αλλά καταλήγει στη γενική και αφηρημένη επίκληση για ‘δίκαιη κατανομή των ορυκτών καυσίμων’ και τη συμπληρωματική αξιοποίηση των λεγόμενων εναλλακτικών πηγών ενέργειας[19] που και κοστίζουν και δεν λύνουν το ενεργειακό πρόβλημα της ανθρωπότητας, ελπίζοντας πως το ενεργειακό πρόβλημα θα λυθεί από ‘τη σχάση του ουρανίου’ ή την ‘θερμοπυρηνική σύντηξη’[20].
Και ενώ οραματίζεται ένα σουρεαλιστικό για τη σημερινή καθημαγμένη ανθρωπότητα κόσμο, με μια ιδιαίτερα ενεργοβόρο «αυτοματοποιημένη παγκόσμια οικονομία όπου τα μεγάλα μηχανήματα που θα λειτουργούν με τεχνητή νοημοσύνη θα ανοίγουν διώρυγες…, όπου οι αυτοσυναρμολογούμενες δομές θα αποδειχθούν πρόσφορες και αποτελεσματικές στην κατασκευή βιομηχανικών μονάδων…, τα εργοστάσια θα σχεδιάζονται από ρομπότ για ρομπότ, τα αυτοματοποιημένα συστήματα θα αυτοπρογραμματίζονται…,μέχρι που θα ανατίθενται στις μηχανές όλο και πιο περίπλοκες εργασίες λήψης αποφάσεων για βιομηχανικές, στρατιωτικές και κυβερνητικές υποθέσεις»[21], εν τούτοις αποφεύγει, αδικαιολόγητα για ένα τόσο ‘βαθύ γνώστη της επιστήμης και της τεχνολογίας’, να αναφερθεί στην μοναδική πηγή ενέργειας που όχι μόνο δεν κοστίζει, αλλά επιπλέον δεν ρυπαίνει, είναι ανεξάντλητη και απελευθερώνει τον παραγωγό και χρήστη της σε τοπικό, εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο από κάθε μορφή ενεργειακής και εξουσιαστικής εξάρτησης, δημιουργώντας τους υλικούς όρους για έναν πραγματικά καινούργιο και καλύτερο κόσμο, για μια αταξική κοινωνία ως κοινωνικό δημιούργημα, χωρίς αφεντικά και παγκόσμιους ηγεμόνες, όπου θα αποφασίζουν αμεσοδημοκρατικά οι αυθεντικοί, οι έστω ‘ατελείς’ άνθρωποι και όχι τα τέλεια ρομπότ της τεχνητής νοημοσύνης[22].
Υπάρχει αναμφίβολα μια τεχνοφοβία[23] στο μεγαλύτερο μέρος του ανθρώπινου είδους και όχι αδικαιολόγητη, αφού ‘οι μηχανές του παίρνουν τη δουλειά’, τον εξουθενώνουν με τους γρήγορους ρυθμούς της ‘κατά σειράν παραγωγής’, τα γνωστά συστήματα του τεϋλορισμού και σταχανοφισμού, μέχρι που του παίρνουν ατομικά, συλλογικά ακόμα και μαζικά τη ζωή, ως όπλα, τανκς, βομβαρδιστικά, πυρηνικές βόμβες, ως χημικά όπλα και τοξικοί ρύποι, αλλά και ως ειρηνικά έργα παραγωγής ηλεκτρισμού με πυρηνική ενέργεια. Χωρίς μια κοινωνικά υποταγμένη και ταγμένη στην απελευθέρωση από το μόχθο και την εξουσία όλων των ανθρώπων τεχνολογία και χωρίς μια ήπια και σταδιακή εξοικείωση του πληθυσμού με την φιλική στον άνθρωπο και στη Φύση τεχνολογία καμιά απόπειρα καλλιέργειας τεχνοφιλίας δεν μπορεί να αλλάξει την κατάσταση, όσα εντυπωσιακά φουτουριστικά σχέδια και αν παρουσιάσει, όπως κάνει ο Ζακ Φρέσκο με το Venus Project.
Αντίθετα μάλιστα με επιχειρήματα όπως «με την πρόοδο της νανοτεχνολογίας, ίσως μια μέρα να είμαστε σε θέση να οργανώνουμε στιγμιαία την ύλη σε οποιαδήποτε μορφή επιθυμούμε και η αναδημιουργία του γενετικού κώδικα μπορεί να μας επιτρέψει να μειώσουμε ή να εξαφανίσουμε τελείως τις ασθένειες…»[24], γιατί χωρίς μια ουμανιστική αταξική κοινωνία που θα αποφασίζει με ιδιαίτερα ασφαλείς τρόπους για το είδος και τη δόση της αναγκαίας εφαρμοσμένης έρευνας ανάπτυξης, παραγωγής και χρήσης τεχνολογίας, ο εφιάλτης της ανεξέλεγκτης παραγωγής όπλων μαζικής καταστροφής και ρομποτοποίησης των ανθρώπων μεγαλώνει την τεχνοφοβία, γιατί εκείνοι που θα χειρίζονται μια τέτοια δύναμη έξω από τον έλεγχο της κοινωνίας, είναι πιθανότατο ότι θα τη χρησιμοποιήσουν για τον εαυτό τους, την τάξη τους και την εξουσία τους και φυσικά εναντίον των ‘ανθρώπων που γι’ αυτούς δεν θα είναι ακόμα λογικά όντα’, με κατάληξη να επιλέξουν μια μορφή ρομποτανθρώπων που δεν θα διεκδικούν, δεν θα κουράζονται, δεν θα αρρωσταίνουν, θα πολεμούν και θα αλληλοεξοντώνονται, χωρίς να δημιουργούν προβλήματα στην εξουσία των δημιουργών τους.
Εκτιμώ πως ο απόλυτος τεχνοκράτης Ζακ Φρέσκο, ενώ γενικά ξεκινάει από πολλές λογικές διαπιστώσεις και δικαιολογημένες ενστάσεις και καταγγελίες απέναντι στην σημερινή πραγματικότητα, καταλήγει σε ένα ακραίο τεχνοκρατισμό, γιατί δεν τον απασχόλησε ποτέ ή όσο έπρεπε η ανθρωπολογία, η κοινωνική ιστορία και η ιστορία των θεσμών, διαφορετικά δεν θα υποστήριζε, σε αντίθεση με κορυφαίους συμπατριώτες του, αλλά και άλλους επιστήμονες[25], πως «στις πρωτόγονες φυλές, οι άρχοντες και οι βασιλιάδες καθόριζαν το σύνολο των νόμων, των πεποιθήσεων και των εθίμων με στόχο τη στήριξη και την υπεράσπιση των κυρίαρχων ολιγαρχικών ομάδων»[26], γιατί τότε θα γνώριζε πως η ανθρωπότητα στην εκατομμυριόχρονη διαδρομή της έζησε σε συνθήκες απόλυτης αταξικότητας αλληλεγγύης και ελευθερίας, ενώ η ιστορία της ταξικής κοινωνίας αρχίζει με την εμφάνιση της πατριαρχικής οικογένειας της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους εδώ και μόνο 2,5-3 χιλιετίες.
Αυτός είναι άλλωστε και ο λόγος που ο Ζακ Φρέσκο δεν αναφέρεται σε κοινωνικά συστήματα και οργανωμένες κοινωνίες, σαν να μην υπάρχουν, αλλά μιλάει γενικά για αφηρημένους ανθρώπους, που ευθύνονται όλοι γενικά και αόριστα για τη φτώχεια, την καταστροφή του περιβάλλοντος, τον πόλεμο, τις καταστροφικές κρίσεις, επειδή είναι ‘τεχνολογικά αναλφάβητοι’ και ‘ατελή λογικά όντα’ και ενώ αποφαίνεται δογματικά πως η «αποτυχία του κομμουνισμού», εννοώντας τον σοβιετικό κρατικοκαπιταλισμό, «δεν διαφέρει από τις δικές μας αποτυχίες»[27], εννοώντας, ως δικές μας τον καπιταλισμό, για να καταλήξει στη σωστή διαπίστωση πως χρειάζεται ένα νέο όραμα, γιατί «όταν δεν υπάρχει όραμα οι άνθρωποι εξαφανίζονται»[28].

4. Οι περιττές τεχνοκρατικές ουτοπίες δεν είναι οράματα, αλλά εφιάλτες
Ποιο είναι όμως το όραμα του ιδρυτή του ZGM, του Ζακ Φρέσκο; «Είναι το Venus Project, ένας σχεδιασμός, η ανάπτυξη και η προετοιμασία πλάνων για την κατασκευή της πρώτης πειραματικής πόλης… Είναι όμως σαφές ότι το Venus Project δεν μπορεί να λειτουργήσει σε μια κοινωνία που βασίζεται στο χρήμα… Οποιαδήποτε προσπάθεια να προσαρμόσουμε τους στόχους μας σε ένα χρηματικό σύστημα θα τους μείωνε σε τέτοιο βαθμό που θα καθιστούσε τις αλλαγές που θα επιφέραμε ασήμαντες»[29]. Αλλά, «δεδομένου ότι οι προετοιμασίες μας ξεκινάνε σε μια κοινωνία που στηρίζεται στο χρήμα, η άντληση κεφαλαίων για την κατασκευή αυτής της πειραματικής κοινότητας μπορεί να επιτευχθεί με διάφορους τρόπους… όπως προσφορές, εκδόσεις, βίντεο, ομιλίες και χορηγίες[30]. Κι’ ενώ ο κάθε καλοπροαίρετος αναγνώστης προσπαθεί να εξηγήσει αυτή την θεμελιακή αντίφαση που αναιρεί όλη τη βασική φιλοσοφία του ZGM και του Ζακ Φρέσκο, πέφτει πάνω σε ένα μεγαλύτερο σκόπελο. «Η κυκλική πόλη θα είναι μια μεταβατική φάση η οποία θα μπορούσε να εξελιχθεί από μια ημισυνεργατική χρηματικά προσανατολισμένη κοινωνία σε μια πλήρη οικονομία βασισμένη σε πόρους. Θα μπορούσε μάλιστα να αποτελέσει το πρότυπο με βάση τον οποίο θα κατασκευαστεί μια σειρά από νέες πόλεις σε διάφορα μέρη του κόσμου. Ο ρυθμός προόδου θα εξαρτηθεί από τη διαθεσιμότητα κεφαλαίων που θα συγκεντρωθούν κατά τα πρώτα στάδια και από τους ανθρώπους που θα αναγνωρίσουν, θα συμμετέχουν και θα υποστηρίξουν τους στόχους και την κατεύθυνση του Venus Project.
Καθώς θα αναπτύσσονται αυτές οι νέες κοινότητες και θα γίνονται ευρύτερα αποδεκτές, θα μπορούν κάλλιστα να αποτελέσουν τη βάση ενός νέου πολιτισμού κατά προτίμηση μέσω της διαδικασίας της εξέλιξης και όχι της επανάστασης»[31]. Σε απλά ελληνικά όλη αυτή αντιφατική επιχειρηματολογία του Ζακ Φρέσκο επιτρέπει να σκεφτεί κανείς πως ο άνθρωπος ενδιαφέρεται να κάνει business, δηλαδή, να βρει χρηματοδότες για να τους φτιάξει μια πειραματική πόλη φρούριο, κάτι αντίστοιχο με αυτά τα τερατουργήματα των πετρελαιάδων στον περσικό κόλπο και στη συνέχεια να πουλάει τεχνογνωσία, να δημιουργήσει και να πουλήσει και άλλες τέτοιες πόλεις κατάλληλες για την ασφάλεια της άρχουσας τάξης. Είναι προφανές πως σε ένα τέτοιο όραμα δεν υπάρχει ρόλος και χώρος για την κοινωνία των ανέργων και των φτωχών ανθρώπων και με αυτή την έννοια το όραμα του ZGM και του Ζακ Φρέσκο μοιάζει μάλλον με εφιάλτη.

5. Το ZGM και το σύστημα της αγοράς
Όλα αυτά μάς οδηγούν στο συμπέρασμα πως το Κίνημα Zeitgeist δεν στοχεύει στην αλλαγή του καπιταλιστικού συστήματος, αλλά στη βελτίωσή του και στη σωτηρία του. Μιλάει λ.χ. για χρηματοπιστωτικό σύστημα, υπονοώντας το κεφαλαιοκρατικό σύστημα ως όλον, ενώ είναι γνωστό πως δεν είναι παρά ένα, βασικό βέβαια, αλλά όχι το μοναδικό υποσύστημα του καπιταλιστικού συστήματος. Με αυτό τον τρόπο ή δεν κατανοεί σωστά τη φύση και την υπόσταση των κοινωνικών συστημάτων, ή σκόπιμα αποσιωπά την όλη αλήθεια, ταυτίζοντάς την με τη μισή, ή μέρος της. Και αν αυτή η ασάφεια δεν είναι ύποπτη, είναι τουλάχιστον αφελές να χρεώνει κανείς την παγκόσμια κακοδαιμονία έτσι αφηρημένα στο ‘τραπεζικό σύστημα’, χωρίς να αποκαλύπτει τους αρχιτέκτονες[32] του σημερινού παγκόσμιου καπιταλιστικού τραπεζικού συστήματος.
Γιατί χωρίς να προτείνει την κατάργησή του, χωρίς να καταγγέλλει τους θεσμούς και τις δυνάμεις που κρύβονται πίσω από το τραπεζικό σύστημα και λειτουργούν ως παγκόσμιοι πειρατές, δουλέμποροι, σαράφηδες τοκογλύφοι και κυβερνήτες[33] είναι σαν να τους κάνει πλάτες να οδηγούν τη μια μετά την άλλη τις χώρες του πλανήτη στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, στις ‘αόρατες αγορές’ και στη χρεοκοπία, καταπνίγοντας κάθε μη ελεγχόμενη ειρηνική παραγωγική δραστηριότητα και καταδικάζοντας την αποφασιστική πλειονότητα της εργαζόμενης ανθρωπότητας στην εξαθλίωση. Ο Ζακ Φρέσκο αδυνατεί ή δεν θέλει να κατανοήσει τη μετάλλαξη του καπιταλισμού της αστικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας που κερδοσκοπεί από την εργασία των ανθρώπων, σε ένα σύγχρονο φεουδαρχικού τύπου φασιστικό σχηματισμό, που τα αυξημένα έσοδά του προέρχονται μέσω της βίαιης φορολόγησης των υπηκόων του, πράγμα που κατέστει δυνατό μέσω της υπερχρέωσης των ‘πατρίδων’ τους σε συνεργασία πάντα με τις ‘εθνικές κυβερνήσεις τους’. Η άγνοια ή ο φόβος και η σιωπή αποτελεί ίσως ελαφρυντικό για τα εξαθλιωμένα θύματα του καπιταλισμού, όχι όμως και για τους επίδοξους σωτήρες της ανθρωπότητας, γιατί αυτοί είναι υποχρεωμένοι να πάρουν ξεκάθαρη θέση απέναντι στο σύστημα.
Όταν όμως ερωτάται ευθέως ο Jacque Fresco αν πιστεύει πως υπάρχουν άλλοι δρόμοι, συστήματα κοινωνικά και θεσμοί, τους οποίους μπορούν να εμπιστευτούν οι άνθρωποι για ένα καλύτερο μέλλον, αυτός απαντά: «Δεν γνωρίζω αν υπάρχουν κάποιοι άλλοι εναλλακτικοί δρόμοι που βρίσκονται εκτός του υπάρχοντος θεσμικού πλαισίου…»[34], και για να μην υπάρξουν παρεξηγήσεις των προθέσεών του, διευκρινίζει: «Το Venus Project δεν υποστηρίζει τη διάλυση του υπάρχοντος συστήματος της ελεύθερης αγοράς»[35], που σημαίνει πως το ευφυές σχέδιο του ZGM δεν ήρθε να καταλύσει τον καπιταλισμό, αλλά να κινηθεί εντός του υπάρχοντος καπιταλιστικού θεσμικού πλαισίου, με σκοπό να τον βελτιώσει και να τον σώσει, ή τουλάχιστον να προσπαθήσει, με το αζημίωτο βέβαια, γιατί ούτε οι λιμοκτονούντες άνεργοι, ούτε οι φυτοζωούντες επισφαλείς εργαζόμενοι μπορούν να γίνουν χορηγοί ενός προγράμματος που υπόσχεται ‘πολιτείες στα βάθη των ωκεανών, πολιτείες που επιπλέουν στις θάλασσες, ή πετάνε στους ουρανούς και… αποβάθρες εκτόξευσης στη Δυτική Ακτή των Ηνωμένων Πολιτειών’..., γιατί επτά τρισεκατομμύρια άνθρωποι δεν χωράνε σ’ αυτή τη χίμαιρα και δεν μπορούν να ζήσουν μακριά από τα χώματα, τα νερά και τον αέρα του διαστημόπλοιου Γη.
Στην μια συνέντευξή του, στον Αδέσμευτο Τύπο, ο Ζακ Φρέσκο, επαναλαμβάνει την ίδια θέση με τα ίδια περίπου λόγια. Συγκεκριμένα λέει ότι «η νομισματική οικονομία δεν λειτουργεί και δεν υπάρχει κανείς άλλος να τους δώσει (αλήθεια σε ποιους;) μια ολοκληρωμένη εναλλακτική λύση, εκτός από το σχέδιο Αφροδίτη»[36]. Σε άλλο σημείο της συνέντευξης στην Καθημερινή επαναλαμβάνει και πάλι, ότι «η κοινωνική εξέλιξη ενδεχομένως προϋποθέτει την κατάρρευση ορισμένων κατεστημένων δομών και θεσμών»[37], πράγμα που σημαίνει πως η κοινωνική εξέλιξη δεν προϋποθέτει την κατάργηση του καπιταλισμού, αλλά ενδεχομένως να προϋποθέτει την κατάργηση των ελευθεριών των εργαζόμενων, ίσως ακόμα και της αστικής δημοκρατίας, αλλά ενδεχομένως και να μην προϋποθέτει την κατάργηση κανενός επιμέρους κατεστημένου εκμεταλλευτικού και καταπιεστικού θεσμού και συνεπώς και η πείνα των λαών ολόκληρη και ο καπιταλισμός χορτάτος.
Οπότε διερωτάται και δικαιολογημένα ο κάθε λογικός άνθρωπος, πώς είναι δυνατόν οι σχεδιαστές του ‘ευφυούς σχεδίου’ για την αναμόρφωση της κοινωνίας και τη σωτηρία της ανθρωπότητας, να μη βλέπουν αυτό που δισεκατομμύρια άνθρωποι βλέπουν και ζουν καθημερινά, ότι δηλαδή ο παρακμασμένος καπιταλισμός είναι υπεύθυνος για τη ζοφερή κατάσταση της ανθρωπότητας. Όχι, οι άνθρωποι του Zeitgeist δεν είναι αφελείς. Γνωρίζουν πολύ καλά τι συμβαίνει, απλά το σχέδιό τους δεν είναι να σώσουν την ανθρωπότητα, αλλά το σύστημά τους, από το οποίο και περιμένουν να χρηματοδοτηθούν.
Συγκεκριμένα η Roxanne Meadows, σε κάποια στιγμή της συγκεκριμένης συνέντευξης, αποκαλύπτει, απαντώντας σε μια ερώτηση, αυτό που ξέχασε ή δεν ήθελε να αποκαλύψει ο Jacque Fresco: «Δεν είμαστε αυτή την στιγμή στο στάδιο οικοδόμησης. Θα το θέλαμε πολύ αλλά δεν έχουμε την οικονομική δυνατότητα. Θα θέλαμε επίσης να κάνουμε μια μεγάλη κινηματογραφική παραγωγή για να κάνουμε το “σχέδιο Αφροδίτη” γνωστό σε όλο τον κόσμο. Δυστυχώς οι άνθρωποι σήμερα δεν ξέρουν τίποτα άλλο εκτός από τον κομμουνισμό, τον σοσιαλισμό, τον φασισμό, τον καπιταλισμό κλπ. και το Σχέδιο Αφροδίτη δεν είναι κανένα από αυτά τα συστήματα. Είναι εντελώς καινούργιο»[38]. Αυτή η διατύπωση είναι πολύ αποκαλυπτική, γιατί ‘μαθαίνουμε’ πως οι κατασκευαστές εντυπωσιακών φουτουριστικών σχεδίων πόλεων, σπιτιών και αυτοκινήτων, θεωρούν ή «πουλάνε» το Σχέδιο Αφροδίτη ως καινούργιο κοινωνικό σύστημα, απέναντι στον σοσιαλισμό και στον κομμουνισμό, που προφανώς τους ταυτίζουν με τον ‘αείμνηστο’ υπαρκτό σοσιαλισμό, που δεν ήταν παρά ένας χυδαίος κρατικο-μονοπωλιακός καπιταλισμός, καθώς επίσης και απέναντι στον φασισμό και στον καπιταλισμό, που προφανώς δεν είναι παρά ένα και το αυτό πράγμα και το μόνο υπαρκτό σύστημα το οποίο και θα μπορούσε να χρηματοδοτήσει το Κίνημα Zeitgeist, υποτίθεται για να το ‘ανατρέψει’.
Και για όσους δεν κατάλαβαν, η Roxanne Meadows συνεχίζει: «Αν οι άνθρωποι πραγματικά καταλάβαιναν το “σχέδιο Αφροδίτη”, δεν θα είχαν καμία αντίρρηση. Το “σχέδιο Αφροδίτη” δεν βλάπτει κανέναν. Αυτό που κάνει είναι να βελτιώνει τη ζωή μας. Ακόμα και οι πιο πλούσιοι του κόσμου θα έχουν καλύτερη ζωή»[39], πράγμα που σημαίνει πως η ‘κοινωνική αλλαγή’ που ευαγγελίζεται το Κίνημα Zeitgeist δεν θα βλάψει κανέναν, ούτε και εκείνους που βλάπτουν τον πλανήτη, την ανθρωπότητα και τον πολιτισμό της, αφού ακόμα και οι πιο πλούσιοι θα συνεχίσουν να είναι πλούσιοι, να γίνονται πλουσιότεροι και ‘θα έχουν ακόμα καλύτερη ζωή’.
Με όλα αυτά τα ευτράπελα δικαιώνουν όσους κατηγορούν την Επιχείρηση Zeitgeist πως όλα αυτά γίνονται για να βγάλουν κάποια στιγμή δίσκο στα μέλη, στους οπαδούς και στους φίλους τους, να τους αποσπάσουν μέρος από το πλεόνασμα ή από το ήδη κουτσουρεμένο υστέρημά τους για να κάνουν business as usual, σαν αυτές δηλαδή που κάνουν κάτι αγύρτες τεχνοκράτες, ακόμα και «νομπελίστες» στον ‘πολιτισμένο’ κόσμο, κάτι αλβανοί πυραμιδάδες, αλλά και κάτι τραχανάδες και ευφραίμηδες στην καθ’ ημάς Ανατολή και Δύση.
Αποκαλυπτικά είναι επίσης, για την ελαφρότητα του σχεδίου, τα περί κατάργησης του χρήματος, από εκείνους που περιμένουν χρηματοδότηση από μεγαλοκεφαλαιοκράτες, υποτίθεται, για να τους καταργήσουν. Ας δούμε μερικές τέτοιες σκόρπιες και ατεκμηρίωτες θέσεις:
·«Μπορούμε να ξεπεράσουμε την ανάγκη για ένα χρηματοπιστωτικό σύστημα καθιστώντας διαθέσιμα τα βασικά αγαθά σε όλους, χωρίς τιμή, χρησιμοποιώντας τις επιστήμες και την πληροφορική»[40].
·«Το Venus Project είναι ένα σύστημα, στο οποίο τα αγαθά και οι υπηρεσίες είναι διαθέσιμα χωρίς τη χρήση των χρημάτων, της πίστωσης, της ανταλλαγής, του χρέους ή της δουλείας»[41].
·«Μια ‘αχρήματη’ κοινωνία είναι εφικτή, σύμφωνα με το κίνημα, η οποία θα λειτουργεί με άλλους κανόνες που θα εξαλείφουν τους ανταγωνισμούς…»[42].
Τώρα, πώς μπορεί κανείς να καταργήσει το χρήμα, χωρίς να καταργήσει το κεφάλαιο ως κοινωνική σχέση, την ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής, την εμπορευματική παραγωγή και τους πλούσιους και από την άλλη μεριά να εξαλείψει τους ανταγωνισμούς και να ταΐζει δωρεάν δισεκατομμύρια ανθρώπους, μόνο ένας ‘αυτοδίδακτος κοινωνικός μηχανικός και μελλοντολόγος’ μπορεί να το φανταστεί. Αλλά είναι δύσκολο να τον καταλάβουμε εμείς οι κοινοί θνητοί, που μάλλον διαβλέπουμε πως πίσω από αυτά τα σχέδια θα μπορούσε να κρύβεται ένας καπιταλιστικός ολοκληρωτισμός που οραματίζεται μια ανθρωποτροφική κοινωνία, αντίστοιχη με τα σύγχρονα ορνιθοτροφεία, στα οποία οι τρόφιμοι θρέφονται για να σφαχτούν σε κάποιους ληστρικούς πολέμους και να αποφέρουν κέρδος.

6. Η φαιδρή πλευρά
Δεν χρειάζεται, νομίζω, περισσότερη ανάλυση των θέσεων και προτάσεων της επιχείρησης Venus Project, κλείνοντας όμως, κρίνω σκόπιμο να παραθέσω την παρακάτω πρόταση του Jacque Fresco για το τι μπορεί ο καθένας μας να περιμένει από τον κόσμο που μας υπόσχεται το Κίνημα Zeitgeist, αλλά και για να δούμε τη χυδαία αντίληψη που έχουν οι τεχνοκράτες για τον άνθρωπο και την κοινωνία, για την τεχνολογία και την επιστήμη: «Θα κάθεσαι μπροστά σε μια μηχανή και θα λες “θέλω ένα σπίτι”. Τότε το μηχάνημα θα σου δείχνει διαφορετικά σπίτια. Όταν δεις κάτι που θα σου αρέσει, θα του λες “σταμάτα”. Μετά θα μπορείς να κάνεις ό,τι αλλαγές θες. Δηλαδή να αλλάξεις θέση στα δωμάτια. Η μητέρα, για παράδειγμα, μπορεί να μετακομίσει το δωμάτιο του παιδιού της δίπλα στο δικό της. Επίσης, το δωμάτιο του παιδιού θα έχει μικρά αντικείμενα ώστε να ταιριάζουν με το μέγεθος του παιδιού. Όσο μεγαλώνει το παιδί, θα μεγαλώνουν και τα αντικείμενα! Τα αντικείμενα αυτά έχουν ένα υλικό με “μνήμη” το οποίο έχει την δυνατότητα να μεγαλώνει σε μέγεθος παράλληλα με το παιδί. Πρέπει να ενημερώσουμε τον κόσμο για το τι μπορεί να προσφέρει σήμερα η επιστήμη»[43].
Τελειότερη περιγραφή του κομπογιαννιτισμού και της αγυρτείας δεν θα μπορούσαν να σκεφτούν ούτε τα πιο πανούργα φονταμενταλιστικά ιερατεία, το φτωχοπαπαδαριό και οι αλαφροΐσκιωτοι καλόγεροι. Βέβαια η επιστήμη και η τεχνολογία γενικά μπορούν αναμφισβήτητα, κάτω από άλλες βέβαια συνθήκες, να κάνουν ‘θαύματα’ χωρίς εισαγωγικά για τον άνθρωπο και την κοινωνία του, αλλά η παραμυθοποίηση της επιστήμης και της τεχνολογίας, σαν να ήταν το λυχνάρι του Αλαντίν, υποτιμά την επιστήμη και τη νοημοσύνη ακόμα και των παιδιών που χρειάζονται το καλό παραμύθι.
Είναι, όμως, και αυτά τα ευτράπελα μια ‘πραγματικότητα’. Ασυνήθιστα αφελής, θα σκεφτείτε. Όμως πρέπει να σκεφτούμε πως με αυτή τη φάρσα (εξ αιτίας της γενικευμένης οικονομικής, κοινωνικής, πολιτικής, πολιτιστικής, πολιτισμικής και κατά συνέπεια συστημικής κρίσης, σε συνδυασμό με την πείνα, την ανεργία, τον Φόβο, την έλλειψη ενημέρωσης, τον ρατσισμό, τον σκοταδισμό, τον γενικευμένο θρησκευτικό φονταμενταλισμό και την καλλιεργούμενη άγνοια) ασχολούνται, σύμφωνα με δικά τους στοιχεία, μέχρι σήμερα, περισσότεροι από πενήντα εκατομμύρια άνθρωποι και εξαπλώνεται ραγδαία σε όλες τις χώρες του κόσμου. Κι αν συγκρίνουμε τον τρόπο με τον οποίο κάνουν, με τα ‘έξυπνα’ Videos με τα οποία έχουν κατακλύσει το διαδίκτυο, την προπαγάνδα τους, με αυτόν της συμμορίας του Χίτλερ, που κι αυτός κατηγορούσε τους μεγαλοκαπιταλιστές, αλλά όχι τον καπιταλισμό τους, και τους Εβραίους, λες και όλοι οι Εβραίοι είναι σιωνιστές, μερικοί από τους οποίους μάλιστα τον χρηματοδοτούσαν, τότε μπορεί και να υποψιαστούμε πως κάθε Μεσσίας, μικρός-τοπικός ή μεγάλος-παγκόσμιος, είναι επικίνδυνος.

7. Δυό συμπεράσματα
Το ειδικό συμπέρασμα είναι πως χρειάζεται κριτική σκέψη για να επιλέγουμε από όσα μας προσφέρονται μόνο όσα μας είναι χρήσιμα για να συνεχίσουμε τη δύσκολη, αλλά συναρπαστική πορεία μας ως ανθρώπινο είδος και ως πολιτισμός προς την κοινωνική ισότητα και τον ανθρωπισμό.
Το γενικό συμπέρασμα είναι πως τελικά μόνοι μας, οι δυνάμεις της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού, ως κοινωνίες και ως ανθρωπότητα και με τη βοήθεια της κοινωνικοποιημένης επιστήμης και της τεχνολογίας, θα τακτοποιήσουμε τους λογαριασμούς μας με τους εκμεταλλευτές μας, με τα διάφορα σκοταδιστικά και εξουσιαστικά ιερατεία, με την ιστορία και το μέλλον μας, για να ανοίξει ο δρόμος για ένα πραγματικά καλύτερο κόσμο, για μια αταξική κοινωνία αυθεντικών ανθρώπων, χωρίς εξουσιαστικές ηγεσίες, αφεντικά, ηγεμόνες και ανθρωπορομποτοφύλακες.


[3] Η επιλογή του αυτοχαρακτηρισμού του Jacque Fresco, ως δημιουργού ενός νέου «ευφυούς σχεδίου κατασκευής ενός καλύτερου κόσμου", είναι πράγματι ένα τόλμημα, γιατί, όπως γνωρίζουμε, όλοι οι σκοταδιστές δέχονται και επιβάλλουν μάλιστα βίαια, την άποψη πως το ευφυές σχέδιο κατασκευής του κόσμου έγινε μια φορά από κάποιον υποτιθέμενο θεό, οπότε λογικό είναι το ερώτημα αν ο Jacque Fresco θεωρεί πως είναι ένας καινούργιος θεός που αμφισβητεί το παλιό ‘ευφυές σχέδιο’ και θέλει να διορθώσει τον κόσμο του παλιού κατασκευάζοντας το δικό του.
[4] Βλέπε την ελληνική έκδοσή του με τον τίτλο: Φρέσκο Ζακ, Ό,τι αξίζει δεν κοστίζει, ΕΚΔΟΣΕΙΣ PANGEA, Αθήνα 2011.
[5] Βλ. Καθημερινή, 24.9.2010
[8] Fresco Jacque, «Σχεδιάζοντας το μέλλον», συνέντευξη στον Άρη Κολομβάτσο, Αδέσμευτος Τύπος, Σάββατο 14.8.2010, http://adesmeytos-typos.blogspot.com/2010/08/blog-post_14.html
[10] Λάμπος Κώστας, Η κατάρα του Hayek και η ελληνική τραγωδία, στο: http://infonewhumanism.blogspot.gr/2010/05/blog-post.html
[11] Φρέσκο Ζακ, Ό,τι αξίζει δεν κοστίζει, ΕΚΔΟΣΕΙΣ PANGEA, Αθήνα 2011, σελ. 7.
[12] Περισσότερα στο: Feenberg Andrew, Critical Theory of Technology, New York: Oxford University Press, 1991.
[13] Βλέπε σχετικά, Λάμπος Κώστας, Ποιος φοβάται το υδρογόνο;, ΝΗΣΙΔΕΣ, Θεσσαλονίκη 2013.
[14] Φρέσκο Ζακ, Ό,τι αξίζει δεν κοστίζει.., ό. π., σελ. 18.
[15] Ό. π., σελ. 18.
[16] Ό. π., σελ. 73
[17] Ό. π., σελ. 37.
[18] «Είναι τελείως ασήμαντο αν οι πολίτες του κόσμου μπορούν να κατανοήσουν τη σημασία μιας τέτοιας αλλαγής. Αυτό που χρειάζεται και είναι ιδιαίτερα σημαντικό είναι να αντιληφθεί τη σημασία αυτών των αλλαγών ένας ικανοποιητικός αριθμός παγκόσμιων ηγετών», ό. π., σελ. 49.
[19] Ό. π., σελ. 76 και 121 κ. επόμενες.
[20] Ό. π., σελ. 122.
[21] Φρέσκο Ζακ, Ό,τι αξίζει δεν κοστίζει.., ό. π., σελ. 95.
[22] Λάμπος Κώστας, Ποιος φοβάται το…, ό. π.
[23] Φρέσκο Ζακ, Ό,τι αξίζει δεν κοστίζει.., ό. π., σελ. 141 κ. επ.
[24] Ό. π., σελ. 104.
[25] Morgan Lewis Henry, Η αρχαία κοινωνία, Αναγνωστίδης, Αθήνα χ.χ. Morgan J., (Jacques de), Η πρωτόγονη κοινωνία. Μελέτη πάνω στη γενική προϊστορία της ανθρωπότητας, Αναγνωστίδης, χ.χ. Boas Franz, Η σκέψη του πρωτόγονου ανθρώπου και η πρόοδος του πολιτισμού, PRINTA, Αθήνα 2009, Balandier George, Πολιτική Ανθρωπολογία, ΠΑΠΑΖΗΣΗΣ, Αθήνα 1967, Γιούντμπερν Τζέημς, Εξισωτικές κοινωνίες, στο: Κοινωνίες μοιράσματος, Πολιτειακές Εκδόσεις, Αθήνα 2009. Zinn Howard, Ιστορία του λαού των Ηνωμένων Πολιτειών. Μια κοινωνική ιστορία της Αμερικής από την εποχή του Κολόμβου ως τις αρχές του 21ου αιώνα, Αιώρα, Αθήνα 2008. Polanyi Karl, The Great Transformation. Politische und Ökonomische Ursprünge von Gesselschaften und Wirtschaftssystemen, EUROPAVERLAG, 1977, Σάλινς Μάρσαλ, Η πρωταρχική κοινωνία της αφθονίας, στο: Κοινωνίες Μοιράσματος, Πολιτειακές Εκδόσεις, Αθήνα 2009, Levi-Stauss Claude, Η ανθρωπολογία και τα προβλήματα του σύγχρονου κόσμου, ΠΑΤΑΚΗΣ, Αθήνα 2012.
[26] Φρέσκο Ζακ, Ό,τι αξίζει δεν κοστίζει.., ό. π., σελ. 115.
[27] Ό. π. σελ. 194.
[28] Ό. π., σελ. 195.
[29] .Ο. π., σελ. 197.
[30] Ό. π., σελ. 201.
[31] Ό. π., σελ 203.
[32] Θα ήταν πολύ διαφωτιστικό αν ο Jacque Fresco μας αποκάλυπτε ποιοι και για ποιο λόγο επέβαλαν την ανεξαρτητοποίηση των κεντρικών τραπεζών από τις εθνικές κυβερνήσεις, σχηματίζοντας έτσι μια παγκόσμια οικονομική υπερκυβέρνηση, που υπακούει μόνο στον σκληρό πυρήνα του ηγεμονικού κεφαλαίου και έχει ως μοναδικό σκοπό τη συγκέντρωση-υπερσυσσώρευση του χρήματος στα χέρια των αόρατων ‘αγορών’, που λειτουργούν σαν μπερντές θεάτρου σκιών.
[33] Γιατί τι άλλο είναι, αν δεν είναι τοκογλυφία, το δικαίωμα των Κεντρικών Τραπεζών να δανείζουν με ληστρικά επιτόκια τις κυβερνήσεις για να τις θέσουν υπό έλεγχο, αλλά από την άλλη μεριά να δανείζουν με ένα συμβολικό επιτόκιο τις εμπορικές τράπεζες, αφήνοντάς τους περιθώρια να δανείζουν και αυτές τοκογλυφικά τις κυβερνήσεις παράγοντας έτσι δημοσιονομικά ελλείμματα για την κάλυψη των οποίων φορτώνουν με δυσβάστακτη φορολογία τους εργαζόμενους, αλλά και να καταληστεύουν την παραγωγική οικονομία με πολύ υψηλά επιτόκια χορηγήσεων δανείων.
[34] Fresco Jacque, Zeitgeist: «Το πνεύμα των καιρών», συνέντευξη στον Χρήστο Σύλλα, που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Καθημερινή στις 15.03.2009.
[35] Ό. π., σελ. 204.
[37] Fresco Jacque, Zeitgeist: «Το πνεύμα των καιρών», συνέντευξη στον Χρήστο Σύλλα, ό.π.
[39] Ό.π.