Ο ΑΠΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΙΚΟΣ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΧΡΕΟΚΟΠΗΣΕ ΚΑΙ ΕΜΠΟΔΙΖΕΙ ΤΗΝ ΠΑΡΑΠΕΡΑ ΠΡΟΟΔΟ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑΣ. ΗΡΘΕ Η ΩΡΑ ΤΟΥ ΘΕΤΙΚΟΥ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΥ ΑΤΑΞΙΚΟΥ ΟΥΜΑΝΙΣΜΟΥ
Συνέντευξη του Σερζ Λατούς στο περιοδικό «L' Espresso»*.
- Στα βιβλία σας ισχυρίζεστε ότι μεγέθυνση και ανάπτυξη είναι δύο μύθοι της οικονομίας που οδηγούν τον κόσμο στην καταστροφή.
«Μας έκαναν να πιστέψουμε ότι είναι η αναγκαία προϋπόθεση της ευημερίας και της ευτυχίας. Αλλά δεν είναι αλήθεια. Ποιος λέει ότι το να παράγουμε περισσότερο για να καταναλώνουμε περισσότερο είναι ο σωστός δρόμος; Η δημιουργία νέου πλούτου δεν ευνοεί υποχρεωτικά το συμφέρον του κοινωνικού συνόλου. Μέχρι τώρα ωστόσο η ανάπτυξη θεωρήθηκε αυτοσκοπός. Είναι ένα δόγμα που κανείς δεν τολμά να αμφισβητήσει».
- Ωστόσο, η ανάπτυξη της οικονομίας παρουσιάζεται ως η λύση για να βελτιώσουμε τις συνθήκες ζωής των ανθρώπων.
«Είναι αλήθεια ότι η ανάπτυξη ευνόησε την ευημερία της Δύσης. Αλλά αυτό που λειτούργησε εν μέρει στο παρελθόν σήμερα γίνεται απάτη, επειδή αξιώνει να παρουσιάζεται σαν ένα απόλυτο μοντέλο που πρέπει να υιοθετηθεί παντού. Στην πραγματικότητα, η ιδέα της ανάπτυξης δεν είναι τίποτε άλλο παρά η εξαγωγή στον υπόλοιπο κόσμο του οικονομικού πολέμου που θεμελίωσε τον καπιταλισμό και κατέστρεψε τους μισούς από τους φυσικούς πόρους του πλανήτη. Σήμερα αυτό το μοντέλο δεν είναι πλέον βιώσιμο».
- Γιατί κανείς δεν το καταγγέλλει ανοιχτά;
«Γιατί οι νόμοι της οικονομίας θεωρούνται αδιαμφισβήτητο φυσικό δεδομένο. Η οικονομία όμως είναι μόνο μια ανθρώπινη κατασκευή, η οποία ωστόσο έχει καταβροχθίσει ολικά τη ζωή μας. Οπως έλεγε ο Μαρκ Τουέιν, όταν έχεις ένα σφυρί στο κεφάλι, όλα τα προβλήματα εμφανίζονται με τη μορφή καρφιών. Αν οι αρχαίοι Ρωμαίοι έβλεπαν τα πάντα μέσα από τη θρησκεία, εμείς αντιμετωπίζουμε όλη την πραγματικότητα και τα προβλήματά της μέσα από το φίλτρο της οικονομίας».
- Το ίδιο δεν συνέβαινε και στο παρελθόν;
«Μέχρι τον 18ο αιώνα η οικονομία ως επιστήμη δεν υπήρχε. Ακόμη και σήμερα σε πολλές μη δυτικές κοινωνίες η οικονομία είναι μια λέξη που δεν λέει τίποτα στους ανθρώπους».
- Οι οικονομικές συναλλαγές ωστόσο υπήρχαν πάντα.
«Κάθε κοινωνία έχει ανάγκη να τρέφεται, να παράγει αγαθά και να οργανώνει ένα σύστημα συναλλαγής. Αυτές οι δραστηριότητες μπορούν όμως να είναι παιγνιώδεις, θρησκευτικές ή συμβολικές. Για να επαναλάβουμε τη διατύπωση του Καρλ Πολάνυι, μπορούν να είναι "εγκιβωτισμένες στο κοινωνικό". Η δυτική κοινωνία, αντίθετα, τις κατέστησε αυτόνομες. Οι οικονομικές δραστηριότητες έγιναν αυτοσκοπός. Αυτή είναι η επινόηση της οικονομίας».
- Πώς έγινε αυτό;
«Ο όρος "οικονομία" υποδηλώνει ταυτόχρονα μια πρακτική και έναν θεωρητικό στοχασμό. Η οικονομική πρακτική αρχίζει να γίνεται αυτόνομη από τις άλλες ανθρώπινες δραστηριότητες ήδη στην Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ. Βρίσκουμε μαρτυρίες γι' αυτό στον Πλάτωνα και στον Αριστοτέλη. Ο Αριστοτέλης, για παράδειγμα, καταδικάζει την επιθυμία συσσώρευσης πλούτου με την αγοραπωλησία εμπορευμάτων, ως δραστηριότητα αντίθετη προς την ηθική της πόλης. Μόνο με την άνοδο του καπιταλισμού η οικονομία καταλήγει να καταλάβει βαθμιαία την ολότητα του κοινωνικού πεδίου. Για τους μερκαντιλιστές (μιλάμε για τον 17ο αιώνα) η κοινωνία πρέπει να διευθύνεται σαν μια εμπορική επιχείρηση. Στα μέσα του 18ου αιώνα, ο Φρανσουά Κενέ φαντάζεται την οικονομία σαν ένα αυτόνομο κύκλωμα. Είναι η γέννηση της "φυσιοκρατίας", που χειραφετεί την οικονομία από την πολιτική και από την ηθική».
- Η οικονομία γίνεται επιστήμη;
«Η οικονομία αρχίζει να λειτουργεί σαν ένα κλειστό και ανεξάρτητο κύκλωμα, επιβάλλοντας μια πανοικονομική θεώρηση της πραγματικότητας. Στο εξής το οικονομικό σύστημα και οι μηχανισμοί του θεωρούνται οικουμενικός και αδιαμφισβήτητος θεσμός. Ο οικονομικός ιμπεριαλισμός κατακτά ολόκληρη την κοινωνία, σε σημείο που σήμερα όλα υποβαθμίζονται σε πρόβλημα κόστους και κέρδους. Σιγά-σιγά αυτό που ήταν μόνο στο κεφάλι των θεωρητικών της οικονομικής επιστήμης υλοποιήθηκε στην κοινωνία μέσα από την εξέλιξη του καπιταλισμού και τα στάδια της παγκοσμιοποίησης. Σήμερα η κουλτούρα μας έχει αποικιοποιηθεί από το οικονομικό φαντασιακό, με βάση το οποίο κάθε ανθρώπινη επιλογή πρέπει να υπαγορεύεται από την οικονομική λογική. Εκείνη δηλαδή τη λογική που, μέσα από τον μύθο της ανάπτυξης, θα οδηγήσει στην κατάρρευση του πλανήτη».
- Για σας η ανάπτυξη είναι ο προθάλαμος της Αποκάλυψης. Ωστόσο, η ανάπτυξη επέτρεψε στη Δύση μιαν οικονομική ευημερία στην οποία προσβλέπει και ο υπόλοιπος πλανήτης.
«Ο υπόλοιπος κόσμος έχει το δικαίωμα να απολαύσει ένα βιοτικό επίπεδο ίδιο με το δικό μας. Οφείλουμε όμως να είμαστε έντιμοι, και να λέμε ποιες θα είναι οι συνέπειες για όλους. Και κυρίως έχουμε το χρέος να δείχνουμε έναν άλλο δρόμο, ώστε να γίνει κατανοητό ότι μια πιο δίκαιη, πιο οικολογική και πιο ισορροπημένη κοινωνία δεν πρέπει να επιδιώκει υποχρεωτικά μιαν απεριόριστη ανάπτυξη. Αν οι αφρικανικές χώρες έχουν το δικαίωμα να ζουν καλύτερα, εμείς έχουμε το χρέος να περιορίσουμε δραστικά τις καταναλώσεις μας, προδιαγράφοντας ένα σύστημα που δεν θα λεηλατεί τον κόσμο. Δεν πρέπει να θεωρούμε πλέον την ανάπτυξη σαν ένα τοτέμ. Η επιβίωση του πλανήτη απειλείται από τον αγώνα δρόμου της παραγωγής και της κατανάλωσης. Χρειάζεται, αντίθετα, να μειώσουμε την υλική παραγωγή και την κατανάλωση αγαθών, έτσι ώστε να περιορίσουμε τις περιβαλλοντικές βλάβες που προκαλεί το οικονομικό μας σύστημα στον πλανήτη. Γι' αυτήν την αναδιάρθρωση της οικονομίας χρειαζόμαστε ωστόσο μια πολιτιστική επανάσταση ικανή να αλλάξει τις συμπεριφορές μας ... __________________________________
Παρουσίαση από τον ΘΑΝΑΣΗ ΓΙΑΛΚΕΤΣΗ,
στην ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ της 29 - 01 - 2006
Όπως διαπιστώσατε, όσοι έχετε διαβάσει το βιβλίο, αλλά και από όσα εκτέθηκαν σήμερα σ’ αυτή την αίθουσα από διακεκριμένους επιστήμονες, στοχαστές και ταυτόχρονα κοινωνικούς αγωνιστές, το βιβλίο για το οποίο μιλάμε στοιχειοθετεί, ταξινομεί και συμπυκνώνει τις αγωνίες και τους Φόβους όλων μας για το μέλλον το δικό μας και των παιδιών μας, της Ελλάδας και του Ελληνισμού, της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του κόσμου ολόκληρου, το μέλλον της ανθρωπότητας και της ζωής στο διαστημόπλοιο Γη. Βιώνουμε όλοι μας καθημερινά, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, σε μικρότερο ή σε μεγαλύτερο βαθμό μια καθολική κρίση που είναι ταυτόχρονα οικονομική και κοινωνική, ενεργειακή και περιβαλλοντική, πολιτική και ηθική, η οποία εκδηλώνεται σε θεσμικό και δομικό επίπεδο μέχρι το τελευταίο κύτταρο όλων των κοινωνιών του πλανήτη.
Το γεγονός όμως πως αυτή η κρίση ισχυροποιεί μια όλο και μικρότερη μειοψηφία ολιγαρχών που ελέγχουν την παγκόσμια οικονομία και κατά συνέπεια τις παγκόσμιες εξελίξεις από τη μια μεριά και καταδικάζει την αποφασιστική πλειοψηφία της εργαζόμενης ανθρωπότητας σε συνθήκες καπιταλιστικής βαρβαρότητας από την άλλη, δείχνει πως αυτή η κρίση δεν είναι περιπτωσιακή-περιστασιακή αλλά συστημική και δεν είναι τυχαία αλλά προγραμματισμένη και ελεγχόμενη, που στοχεύει στη διαιώνιση της καπιταλιστικής βαρβαρότητας, δηλαδή στην ακύρωση της προοδευτικής κίνησης της ανθρωπότητας προς ένα καλύτερο κόσμο της καθολικής ευημερίας και της ισότητας, της πανανθρώπινης ειρήνης, της ελευθερίας και της αδερφότητας.
Όσοι γνωρίζουν την ιστορία της ανθρωπότητας, γνωρίζουν πολύ καλά πως ο άνθρωπος ως άτομο και ως ομάδα, ως σύνολο και ως κοινωνία, ως έθνος και ως ανθρωπότητα ονειρεύονταν πάντα και αγωνίζονταν για κάτι που δεν υπήρχε, για ένα καλύτερο, από αυτόν που υπήρχε, κόσμο. Έτσι γράφτηκε η ιστορία της ανθρωπότητας με κόσμους που υπήρχαν κι’ έφευγαν και κόσμους που δεν υπήρχαν κι’ έρχονταν για να φύγουν κι’ αυτοί κάποια στιγμή και να έρθουν άλλοι. Όσοι δεν γνωρίζουν ιστορία, κι’ είναι δυστυχώς πολλοί, και στο βαθμό που αγνοούν τους νόμους κίνησης των κοινωνιών και συνολικά της ανθρωπότητας, αδυνατούν να κατανοήσουν αυτή την αναγκαιότητα ως δυνατότητα για μια διαφορετική πραγματικότητα και συμβιβασμένοι με τη «μοίρα» τους παρακάμπτουν τον ίδιο τους τον εαυτό και κάνουν συχνά λόγο για «ου-τοπίες», με την έννοια του «άπιαστου ονείρου», του «ιδανικού», του απραγματοποίητου, ακόμα και της «χίμαιρας», ή του φαιδρού.
Πολλοί κατά καιρούς μίλησαν και έγραψαν για την ιδανική Πολιτεία, για μια υποθετική χώρα στην οποία οι κάτοικοι ζούσαν, ή θα μπορούσαν να ζουν απαλλαγμένοι από οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες, όπως ο Πλάτωνας, ο Οβίδιος, ο Τομάζο Καμπανέλα, ο Μπέικον, ο Σεμπαστιάν Μερσιέ, ο Σεν –Σιμόν, ο ο Φουριέ, ο Όουεν, ο Προυντόν και πολλοί άλλοι. Ο ThomasMore (1478-1535), ένας από τους βασικότερους εκφραστές του πρώιμου Ουμανισμού, πρωτοχρησιμοποίησε τον όρο Ουτοπία[1] και συνόψισε το όραμα της ανθρωπότητας του 15ουαιώνα, για ένα «άριστο πολίτευμα» και για ένα καλύτερο κόσμο στο έργο του DeInsulaUtopia (1516), «Η Νήσος Ουτοπία», στην οποία περιγράφεται ένας κόσμος χωρίς Φόβο, χωρίς Πείνα, χωρίς Εκμετάλλευση, χωρίς πολέμους, ένας κόσμος καθολικής ευημερίας, ελευθερίας και αρμονικής συνεργασίας. Ποιος μπορεί, αλήθεια, να ισχυριστεί πως αυτό το όραμα για ένα ανθρώπινο κόσμο είναι ουτοπία και δεν υπάρχει πουθενά, όταν υπάρχει αιώνες τώρα στη συνείδηση της εργαζόμενης ανθρωπότητας σαν ένα όραμα που από εποχή σε εποχή γίνεται όλο και πιο συγκεκριμένο, όλο και πιο πραγματοποιήσιμο;
Παρατηρώντας μάλιστα ιστορικά την εξέλιξη της «Ουτοπίας» διαπιστώνουμε πως αυτή παίρνει σταδιακά χαρακτηριστικά μιάς αντικαπιταλιστικής, αυτοδιευθυνόμενης σοσιαλιστικής κοινωνίας στη βάση της κοινοκτημοσύνης και της Άμεσης Δημοκρατίας. Οι Μαρξ και Έγκελς πρόσφεραν στην ανθρωπότητα μια ολοκληρωμένη ανάλυση για τον απάνθρωπο και καταστροφικό καπιταλισμό και κάλεσαν την ανθρωπότητα να δώσει σοσιαλιστικό περιεχόμενο στο όραμά της. Οι επίγονοί τους πρότειναν και επέβαλαν τον «υπαρκτό σοσιαλισμό», τον οποίο η ιστορία ανακάλεσε ως κρατικό καπιταλισμό, αφήνοντας την εργαζόμενη ανθρωπότητα, τις δυνάμεις της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού να αποφασίσουν για τη συγκεκριμενοποίηση και την εφαρμογή της δικής τους Ουτοπίας, ακολουθώντας το φωτεινό μονοπάτι του Ουμανισμού, απαλλαγμένο από την αστική υποκρισία όλων των θρησκευτικών και εξουσιαστικών ιερατείων.
Η ιστορία, όπως αυτή διαμορφώνεται από την εξέλιξη των επιστημών, των θεσμών και των δομών των κοινωνιών, μας διδάσκει πως κάτι που κάποια ιστορική στιγμή δεν ήταν εφικτό, έγινε, εξαιτίας των όσων στο μεταξύ μεσολάβησαν, κάποια άλλη μετέπειτα στιγμή πραγματικότητα. Σήμερα γνωρίζουμε πως η ίδια η ιστορία δεν είναι παρά μια αλυσίδα από κρίκους φαντασιακής-μέλλουσας, πραγματοποιημένης-βιούμενης και ιστορικοποιημένης-παρελθούσας πραγματικότητας. Η συνολική ανθρώπινη δραστηριότητα, ως οικουμενικό κοινωνικό γίγνεσθαι, ως δρώσα δηλαδή ανθρωπότητα λειτουργεί ως οικουμενικό εργαστήρι που μετασχηματίζει την Ουτοπία σε πραγματικότητα και την πραγματικότητα σε ιστορία. Όταν στο 12ο αιώνα της σύγχρονης χρονολόγησης οι Ουμανιστές του ελλαδικού χώρου και του υστεροβυζαντινού χρόνου, όπως ο Γεώργιος Πλήθων Γεμιστός και ο Βησσαρίωνας οραματίζονταν την κατάργηση της Φεουδαρχίας και την αντικατάστασή της από ένα σύστημα βιομηχανίας και εμπορίου κανένας δεν πίστευε πως αυτό θα μπορούσε να συμβεί. Η ουτοπία αυτή όμως έγινε, αν και με μεγάλη καθυστέρηση εξαιτίας της δυτικής επέκτασης της οθωμανικής αυτοκρατορίας, πραγματικότητα το 17ο και το 18ο αιώνα.
Όπως όμως γίνεται στη Φύση έτσι συμβαίνει σε μεγάλο βαθμό και στην κοινωνία, αφού κάθε τι που γεννιέται, εξελίσσεται, αναπτύσσεται, ακμάζει, παρακμάζει και στο τέλος πεθαίνει, για να δώσει τη θέση του στο καινούργιο που θα οδηγήσει την κοινωνία και τελικά την ανθρωπότητα στο επόμενο στάδιο της εξέλιξής της. Με αυτή την έννοια ο καπιταλισμός γεννήθηκε, άκμασε, ολοκλήρωσε τον ιστορικό του ρόλο, παράκμασε και αφού δημιούργησε τους όρους για να περάσει η ανθρωπότητα στο επόμενο στάδιο της εξέλιξής της οφείλει να αποσυρθεί ως ιστορία. Παρατηρείται όμως πως ο καπιταλισμός ως ιμπεριαλιστική νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση και ειδικότερα ως αμερικανισμός αρνείται και αμύνεται με αποτέλεσμα να εξελίσσεται σε απειλή για την ανθρωπότητα και τον πολιτισμό της. Αυτή η πάλη μεταξύ του παλιού που θέλει τη διαιώνιση της οικονομίας του Φόβου και της κοινωνίας της παρακμής και εκφράζει μια απειροελάχιστη μειοψηφία πλουτοκρατών και του καινούργιου που οραματίζεται ένα καλύτερο και ανθρωπινότερο κόσμο και εκφράζει την αποφασιστική πλειοψηφία της εργαζόμενης ανθρωπότητας θα συνεχιστεί μέχρι τη στιγμή που οι δυνάμεις της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού, θα αποφασίσουν να αυτοπροσδιοριστούν, να αποσύρουν την καπιταλιστική βαρβαρότητα και να συνεχίσουν το συναρπαστικό της ταξίδι στα πλαίσια ενός Οικουμενικού Ουμανιστικού Πολιτισμού.
Ο Αριστοτέλης οραματίζονταν[2] αυτή τη στιγμή στην πορεία της ανθρωπότητας σαν τη στιγμή εκείνη κατά την οποία «τα εργαλεία θα λειτουργούν (αυτόματα) όπως τα αγάλματα του Δαιδάλου[3], (“τα δι’ εαυτόν πορευόμενα»), και οι τρίποδες του Ηφαίστου[4], οι σαΐτες θα υφαίνουν μόνες τους και μόνες τους θα παίζουν και οι χορδές της κιθάρας, για να μην υπάρχει η ανάγκη να έχουν οι αρχιτέκτονες υπηρέτες και οι δούλοι αφεντικά».
Κυρίες και Κύριοι, Φίλες και Φίλοι,
Η Φύση αγωνίζεται δισεκατομμύρια χρόνια για την εξέλιξη των μορφών της ζωής από την πιο απλή μέχρι εκείνη τη μορφή της ζωής που άνω-θρώσκει και η οποία για να κάνει τον αγώνα της επιβίωσης και της βελτίωσης της διαβίωσής της ειρηνικότερο και αποτελεσματικότερο συγκροτήθηκε σε οργανωμένες κοινωνίες. Από την άλλη μεριά οι ανθρώπινες κοινωνίες εδώ και κάμποσες εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια συσσωρεύουν εμπειρίες και γνώσεις που παίρνουν τη μορφή εργαλείων και πρωτόγονων μηχανών, οι οποίες τους επιτρέπουν να βγουν από τα σπήλαια για να καλλιεργήσουν τη Γη, να χτίσουν μόνιμους οικισμούς και να δημιουργήσουν πολιτισμούς που τους φέρνουν πιο κοντά και τους επιτρέπουν να ονειρεύονται ένα καλύτερο Αύριο. Έτσι οι μακρινοί άνωθρώσκοντες, αλλά και οι πιο κοντινοί σε εμάς πρόγονοί μας έφτασαν, με αγώνες και αμέτρητες θυσίες, τον ανθρώπινο πολιτισμό μέχρι τις μέρες μας.
Ένας τεράστιος πνευματικός και επιστημονικός πλούτος που συμπληρώνεται από τη σύγχρονη φανταστική τεχνολογία, όπου τα εργαλεία κινούνται καλύτερα από τα αγάλματα του Δαιδάλου και τους τρίποδες του Ηφαίστου και οι σαΐτες υφαίνουν μόνες τους περιμένει να μετατραπεί από γνώση και τεχνολογία της αλλοτρίωσης και της υποταγής σε γνώση και τεχνολογία της απελευθέρωσης της εργαζόμενης ανθρωπότητας, περιμένει να μετατραπεί από γνώση και τεχνολογία της εχθρότητας, του πολέμου και της καταστροφής σε γνώση και τεχνολογία της πανανθρώπινης φιλίας, της Ειρήνης και της δημιουργίας, για να επανασυγκολληθούν οι κοινωνίες, να επανασυμφιλιωθούν τα έθνη στα πλαίσια ενός οικουμενικού ουμανιστικού πολιτισμού που θα στηρίζεται στην Άμεση Δημοκρατία στην οικονομία και στην κοινωνία, στην Αταξική Κοινωνία και στην «κοινωνικοποιημένη ανθρωπότητα». Ανθρωπότητα όμως δεν είναι μόνοι οι άλλοι, αλλά κι’ εμείς, δηλαδή εμείς. Αυτό σημαίνει πως το αν θα πάμε ένα ακόμα βήμα πίσω στην καπιταλιστική βαρβαρότητα ή ένα βήμα μπροστά σε ένα καλύτερο κόσμο αυτό θα εξαρτηθεί κι’ από εμάς.
Ο ErnestBloch μας προτείνει να κατανοήσουμε την Ουτοπία όχι σαν κάτι που δεν υπάρχει, ούτε φυσικά και σαν χίμαιρα της καπιταλιστικής βαρβαρότητας που ξερνάει φωτιά και θάνατο, αλλά σαν «μια υπαρκτή ιστορική δυνατότητα»[5]. Άλλοι προτείνουν να κατανοήσουμε την Ουτοπία σαν την εικόνα της αυριανής κοινωνίας, σαν «έκφραση μιας σταθερής τάσης του ανθρώπου να υπερβαίνει βελτιωτικά τον εαυτό του και τα όριά του»[6]. Προτείνω να συμφωνήσουμε και να κατανοήσουμε την Ουτοπία σαν τη δική μας εικόνα ενός καλύτερου, αντάξιου του συναρπαστικού φαινόμενου της ζωής, κόσμου, την οποία εμείς ως άτομα, ως σύνολα, ως έθνη και ως ανθρωπότητα θα φιλοτεχνούμε με την καθημερινή μας αγωνία, φαντασία, σκέψη και δράση για να είναι ο αυριανός κόσμος καλύτερος για όλους δηλαδή και για εμάς. Με απλούστερα λόγια, όπως το Αύριο, Μεθαύριο θα είναι Χθές, έτσι και η Ουτοπία γίνεται σταδιακά Παρόν και Ιστορία, και επειδή όπως στρώσουμε έτσι και θα κοιμηθούμε, το σημαντικό στο κοινωνικο-ιστορικό γίγνεσθαι, συνεχίζει να παραμένει πάντα το Σήμερα, δηλαδή το σημερινό όραμά μας και ο αγώνας για την πραγματοποίησή του.
Αυτός είναι ο προβληματισμός αυτού του βιβλίου, για το οποίο οφείλω να ομολογήσω, πως δεν είναι ένα ‘ανάγνωσμα’, για υποταγμένα, παραιτημένα, ξεπλυμένα και τεμπέλικα μυαλά. Δεν είναι επίσης ένα ψευδοεπιστημονικό ‘σύγγραμμα’, γραμμένο από και για ‘Πόντιους Πιλάτους’. Αν αυτός ο προβληματισμός είναι ή γίνει και δικός σας προβληματισμός, που δεν θα μείνει σ’ αυτήν εδώ την αίθουσα, τότε αυτό θα δικαιώνει την έκδοσή του, αλλά και τον, στη διάσταση του ιστορικού κύκλου, ευεργετικό ρόλο της Ουτοπίας στην ιστορία της ανθρωπότητας.
Σας ευχαριστώ θερμά για την παρουσία σας και επιτρέψτε μου να ευχαριστήσω και εκ μέρους σας αυτούς τους ξεχωριστούς ανθρώπους, το Μανώλη Γλέζο, τον Παρασκευά Αυγερινό, τον Στέργιο Μπαμπανάση, το Γιάννη Πανούση, το Δημήτρη Κωνσταντακόπουλο και τον Χρήστο Χαλαζιά, που με τη στάση και τη δράση τους τιμούν τη ζωή και τον πολιτισμό μας και είχαν την καλοσύνη να μας παρουσιάσουν αυτό το βιβλίο το οποίο όπως και κάθε σοβαρό βιβλίο γνώσης είναι έργο συλλογικό και κοινωνικό δημιούργημα. Θερμά ευχαριστώ επίσης το Φάρο του αγώνα του Κυπριακού Λαού, τον αγωνιστή Βάσο Λυσσαρίδη για το γραπτό του μήνυμα και για τα καλά του λόγια για το βιβλίο μου.
Τέλος δεν θα μπορούσα να παραλείψω να ευχαριστήσω τις ιστορικές Εκδόσεις Παπαζήση για την καλοσύνη τους να εντάξουν στο εκδοτικό τους πρόγραμμα και να επιμεληθούν με ευαισθησία αυτό το βιβλίο.
. Iring Fetscher (Herausgeber), Karl Marx, Friedrich Engels: Prognose und Utopie, Studienausgabe Band V, Aufbau Taschenbuch Verlag, Berlin 2004.
Ernst Bloch, Geist der Utopie, zweite Fassung 1923, Suhrkamp Verlag, Frankfurt a. Main 1964, 1985.
Ernst Bloch, Das Prinzip Hoffnung, erster Band, zweiter Band, dritter Band, Suhrkamp Verlag, Frankfurt a. Main 1959.
Ernst Bloch, Tübinger Einleitung in die Philosophie, Suhrkamp Verlag, Frankfurt a. Main 1966.
Ernst Bloch, Revolution der Utopie. Texte von und über Ernst Bloch, Campus Verlag, Frankfurt a. Main, New York 1979.
Μάρτιν Τζαίη, Ο Ερνστ Μπλοχ και η επέκταση του μαρξιστικού ολισμού στη φύση, Εκδόσεις Φιλίστωρ, Αθήνα 1996.
HerbertMarcuse, Το τέλος της ουτοπίας, Εκδόσεις Ύψιλον, Αθήνα 1985.
Στέφανος Ροζάνης,Για το πνεύμα της ουτοπίας, Εκδόσεις Μεταίχμιο 2004.
Μάρτιν Μπούμπερ, Μονοπάτια στην Ουτοπία, Εκδόσεις Νησίδες, Σκόπελος 2000.
Νίκος Παναγιωτόπουλος (Επιμέλεια),Για μια ρεαλιστική ουτοπία. Πρακτικά της Διάσκεψης προς ένα ευρωπαϊκό Κοινωνικό Κίνημα, Αθήνα 3-5 Μαΐου 2001, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2003.
Rudolf Maresch, Florian Rötzer, Renaissance der Utopie, Suhrkamp Verlag, Frankfurt a.Main 2004.
[4] Ο Ήφαιστος κατασκεύασε όλα τα επιβλητικά παλάτια του Ολύμπου και χάρισε στους θεούς δώρα ανεκτίμητης αξίας. Στον Δία δώρισε την αιγίδα και το σκήπτρο, στη Δήμητρα το δρεπάνι και στον Απόλλωνα και την ’Άρτεμη τα βέλη τους. Στον Ήλιο χάρισε το λαμπρό άρμα του με το οποίο διέσχιζε αδιάκοπα τον ουρανό και στον Διόνυσο ένα ολόχρυσο κύπελλο. Στη φιλάρεσκη Αφροδίτη, τη γυναίκα του, χάρισε εξαιρετικά περιδέραια και άλλα κοσμήματα από πολύτιμα πετράδια, όπως επίσης και ένα μαλαματένιο καθρεφτάκι που δεν το αποχωριζόταν ποτέ. Δική του έμπνευση ήταν και οι μαγικοί τρίποδες που χάρισε στους θεούς. Όταν συγκεντρώνονταν για να πάρουν μια σοβαρή απόφαση, οι τρίποδες αυτομάτως έπαιρναν θέση πίσω από κάθε θεό. Μόλις τελείωνε η συνεδρίαση, αμέσως ο κάθε τρίποδας πήγαινε στο παλάτι του κατόχου του.http://www.mythologia.8m.com/ifaistos.html
[5] Ernst Bloch, Revolution der Utopie. Texte von und über Ernst Bloch, Campus Verlag, Frankfurt a. Main, New York 1979.
[6] «Αν ως «Ουτοπία» θεωρήσουμε κάθε απόπειρα για να υπερβούμε τα δεδομένα, κάθε προσπάθεια για να αμφισβητήσουμε την υπάρχουσα πραγματικότητα με τις ατέλειές της και να σκεφτούμε κάτι που τοποθετείται πέρα από αυτήν και την υπερβαίνει, τότε πρέπει να αξιολογήσουμε θετικά την ουτοπία ως έκφραση μιας σταθερής τάσης του ανθρώπου να υπερβαίνει βελτιωτικά τον εαυτό του και τα όριά του. Με αυτή την έννοια, η ουτοπική σκέψη μετατοπίζει διαρκώς τα ίδια τα όρια αυτού που γίνεται δεκτό ως δυνατό ή ακόμη και ως νοητό», Σκεύος Παπαϊωάννου, Σεμινάριο: Ειδικά θέματα Κοινωνιολογικής Θεωρίας: για την Ουτοπία, Πανεπιστήμιο Κρήτης, Οκτώβρης 2009.
Συχνά, ιδιαίτερα μετά την απορρόφηση του «υπαρκτού σοσιαλισμού» από τον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό, ακούμε το ερώτημα: "Υπάρχει σήμερα ιδεολογία"; Αυτό το ερώτημα, για κάποιους άλλους παραπέμπει, στο άλλο ερώτημα :"Υπάρχει θεός"; Και επειδή η απάντηση που υπαινίσσονται όσοι βάζουν τέτοια ερωτήματα είναι : Όχι δεν υπάρχει ιδεολογία, κι’ αν κρίνουμε από την ανισότητα και την αδικία που πνίγει τον κόσμο, τότε ούτε θεός υπάρχει, για να καταλήξουν στο βολικό συμπέρασμα: " Ε, τότε είμαστε χαμένοι. Αυτή είναι η μοίρα μας. Να βρισκόταν τουλάχιστον κάποιος ηγέτης-μεσσίας να μας σώσει»!
Η συνέχεια είναι απλή. Έρχονται κάποιοι 'μάγκες’ που φτιάχνουν ιδεολογίες, φτιάχνουν θρησκείες, ηγέτες, μεσσίες και θεούς και αναλαμβάνουν να μας σώσουν. Φτάνει να δεχτούμε πως υπάρχουν και ιδεολογίες και θεοί, να δεχτούμε δηλαδή να γίνουμε δούλοι των ιερατείων των ιδεολογιών, των θρησκειών και των πάσης φύσεως εξουσιών. Η ιδεολογία λ. χ. του καπιταλισμού, σύμφωνα με την οποία τα συμφέροντα της κοινωνίας και κατ’ επέκταση της εργαζόμενης ανθρωπότητας ταυτίζονται με τη λεγόμενη «ελεύθερη αγορά» και τα συμφέροντα του Κεφαλαίου, διαμορφώνει μια φαντασιακή, δηλαδή ψεύτικη σχέση των εργαζόμενων με τις πραγματικές συνθήκες της ζωής τους, πράγμα που εκφράζεται με μια ψευδή συνείδηση. Η ιστορία είναι γνωστή. Είναι η ιστορία της ανθρωπότητας. Μέχρι σήμερα.
Η άποψή μου είναι πως δεν χρειαζόμαστε ούτε νέες ιδεολογίες, ούτε θεούς παλιούς και νέους, για να σωθούμε από την καπιταλιστική βαρβαρότητα, γιατί αυτές και «αυτοί» δημιούργησαν αυτή τη βαρβαρότητα. Εκείνο που χρειαζόμαστε είναι Γνώση. Γνώση. Γνώση. Γνώση και Επίγνωση. Η γνώση είναι Δύναμη Απελευθέρωσης από σκοταδιστικούς μύθος, από εξουσιαστικές ιδεολογίες και εκμεταλλευτικές εξουσίες. Η Επίγνωση είναι Ελευθερία δημιουργικής επαναστατικής δράσης. Συνεπώς η σωτηρία μας είναι συνάρτηση της εκλαΐκευσης και διάχυσης μιας "ποιοτικά κρίσιμης μάζας" της επιστημονικά έγκυρης και κοινωνικά χρήσιμης γνώσης από και προς τις δυνάμεις της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού, ικανής να διαμορφώσει την αναγκαία Αυτογνωσία, την Αυτοπεποίθηση και τον Αυτοσεβασμό, στοιχεία απαραίτητα για τον αυτοπροσδιορισμό κάθε ατόμου και συνόλου, κάθε κοινωνίας και τελικά ολόκληρης της ανθρωπότητας.
Άρα η πιό επαναστατική πράξη σήμερα είναι συσσώρευση γνώσης και η απόκτηση κοσμοθεωρίας που απελευθερώνει. Αυτό το γνωρίζουν καλύτερα από τον καθένα μας όλα τα ιερατεία και γι' αυτό οργανώνουν με κάθε τρόπο την παραπληροφόρησή μας και το 'τάϊσμά' μας με ένα σωρό άχρηστες πληροφορίες, αντεπιστημονική γνώση, δογματικές και ταξικές ιδεολογίες και πολιτιστικά σκουπίδια.
Θα πρότεινα λοιπόν, να πάψουμε να ψάχνουμε για ιδεολογίες και ντουντούκες και να στραφούμε προς τη γνώση και τις βιβλιοθήκες, οι οποίες είναι το ίδιο απαραίτητες με τις κατσαρόλες και το ψυγείο σε κάθε σπίτι και περισσότερο απαραίτητες από πολλά διαρκή καταναλωτικά «αγαθά» των «καταναλωτικών δανείων» και διάφορες απαξιωτικές «ψυχαγωγικές» ψευδαισθήσεις, που μας χωρίζουν και μας κοιμίζουν όπως οι ουσίες, οι ανοησίες, τα σκυλάδικα και ο χουλιγκανισμός, γιατί εκεί στις βιβλιοθήκες υπάρχει αρκετή γνώση που μας ενώνει και μας κάνει ικανούς να χτίσουμε όλοι μαζί έναν καλύτερο κόσμο. Έναν κόσμο της Ανθρωπιάς. Και να παραμερίσουμε την καπιταλιστική βαρβαρότητα, για να βάλουμε στη θέση της ένα Οικουμενικό Ουμανιστικό Πολιτισμό.
Ο τεράστιος πνευματικός, πολιτιστικός και επιστημονικός πλούτος που με τεράστιες θυσίες συσσώρευσε στο αργόσυρτο και βασανιστικό διάβα της ολόκληρη η ανθρωπότητα σε συνεργασία με τη σύγχρονη τεχνολογία μπορούν σήμερα, στον 21ο αιώνα, αυτόν τον καλύτερο κόσμο από όνειρο, από Ουτοπία να τον κάνουν πραγματικότητα. Οι λεπτομέρειες βρίσκονται στις βιβλιοθήκες, στο διάλογο και στη συνεργασία.
Μόνο μέσα από την εκλαΐκευση και τη διάχυση της Γνώσης και την κατάκτηση της Επίγνωσης θα μπορέσουν οι κοινωνίες (και στο σύνολό της η εργαζόμενη ανθρωπότητα) να ξεδοντιάσουν τον καπιταλισμό και τις δεξιές, κεντροδεξιές, κεντροαριστερές και «αριστερές» εξουσίες, που τις καταδυναστεύουν με τη βοήθεια των ιδεολογιών, των θρησκειών, των ουσιών και των ανοησιών, του Φόβου και των όπλων των ενόπλων.
Ο Αλέν Μπαντιού, κορυφαία μορφή της σύγχρονης φιλοσοφίας, μαθηματικός, πολιτικός στοχαστής στρατευμένος στην πολιτική δράση, θεατρικός συγγραφέας και ομότιμος καθηγητής στην φημισμένη Ecole Normale Superieure, μίλησε στο tvxs με την ευκαιρία του συνεδρίου που οργάνωσε το Γαλλικό Ινστιτούτο στις 20 και 21 Νοεμβρίου προς τιμή της συμβολής του στην φιλοσοφία.
Με αφορμή το βιβλίο του «Η Κομμουνιστική Υπόθεση» που μόλις εκδόθηκε στα ελληνικά, ο Αλέν Μπαντιού μας μίλησε για την ιδέα του Κομμουνισμού, την δημοκρατία, τις εξεγέρσεις του Δεκεμβρίου τις οποίες είχε στενά παρακολουθήσει, τους ξένους στην Ευρώπη αλλά και για την αγάπη του προς τον Πλάτωνα. ΔΕΊΤΕ ΤΗ ΣΥΝΈΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ Αλέν Μπαντιού
Το μανιακό κεφάλαιο, οι εξαγορασμένοι καλαμαράδες και οι υπηρέτες του αστοί πολιτικάντηδες οργανώνουν αλλεπάλληλες καταιγίδες παραπληροφόρησης και εξαπάτησης του κόσμου της Εργασίας στην προσπάθειά τους να αποκρύψουν τις πραγματικές αιτίες της καπιταλιστικής βαρβαρότητας. Δισεκατομμύρια ξοδεύονται από τον αμερικανισμό και το σκληρό πυρήνα του καπιταλιστικού συστήματος, για να μας πείσουν πως οι κακές επιδόσεις του καπιταλιστικού συστήματος οφείλονται σε κακούς πολιτικούς και σε κακούς οικονομολόγους. Γι’ αυτό βάλθηκαν να οργανώνουν ανοιχτά ή κλειστά, φανερά ή μυστικά, διεθνή ή περιφερειακά συμπόσια, συνέδρια και συσκέψεις, όπου σχεδιάζουν το αύριο της ανθρωπότητας στα μέτρα του αμερικανισμού, να συγκροτούν «επιτροπές σοφών» και διάφορα think tanks και να «προμηθεύουν τις κυβερνήσεις των προθύμων» με «σοφούς συμβούλους», τιμημένους με Νόμπελ, θητεύσαντες στα εργαλεία του αμερικανισμού και της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης του κεφαλαίου, όπως είναι το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και η Παγκόσμια Τράπεζα, εκπαιδευθέντες στα διάφορα Harvard και στα MIT και προφανώς μετεκπαιδευθέντες στα σεμινάρια του State Department, της DIA και της CIA, για να μεταλαμπαδεύσουν λύσεις σε βάρος των εργαζόμενων, της Φύσης και της ανθρωπότητας. Όμως η πραγματικότητα είναι εντελώς διαφορετική από αυτήν που θέλουν να μας παρουσιάζουν, κι’ αυτό γιατί, σήμερα ο κόσμος πεινάει, η φύση καταστρέφεται και η ανθρωπότητα απειλείται, όχι γιατί ο πλούτος που παράγεται στον πλανήτη είναι λίγος, αλλά για τι ο πλούτος που παράγεται μοιράζεται, με τη βοήθεια των σκοταδιστικών θρησκειών, της αμάθειας, των άδικων ταξικών νόμων και των ιδιωτικών και κρατικών δυνάμεων καταστολής, άδικα στο βαθμό μάλιστα που το 20% του παγκόσμιου πληθυσμού να σφετερίζεται το 85% του παγκόσμιου πλούτου, πράγμα που σημαίνει πως το 80% του παγκόσμιου πληθυσμού είναι αναγκασμένο, να φυτοζωεί και να λιμοκτονεί με το 15% του παγκόσμιου πλούτου. Το γεγονός πως εκείνοι που έφεραν την ανθρωπότητα σ’ αυτή την κατάσταση, είτε με τις διδασκαλίες τους στα πανεπιστήμια, είτε ως σύμβουλοι του αμερικανισμού, είτε ως υπεύθυνοι και στελέχη της Παγκόσμιας Τράπεζας, του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, του ΟΟΣΑ κλπ., κλπ., ορίζονται σήμερα ως σοφοί θαυματοποιοί και σύμβουλοι κυβερνήσεων των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης, της Αφρικής, της Ασίας, αλλά και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είναι αρκετό για να μας κάνει να κατανοήσουμε τα σχέδια του αμερικανισμού και κατά συνέπεια ποια θα είναι η εξέλιξη της οικονομίας της κάθε χώρας ξεχωριστά και της ανθρωπότητας γενικότερα. Ο Γκορ Βιντάλ πάντως ζώντας και αναλύοντας την καθημερινότητα του αμερικανισμού προειδοποιεί την ανθρωπότητα με μια πρόσφατη δήλωσή του στο Time Online με τα παρακάτω λόγια: «Σήμερα η θρησκευτική μανία έχει μολύνει την πολιτική και η Αμερική έχει απομονωθεί τελείως…, η Αμερική δεν έχει καμία διανοητική κατηγορία πολιτών και σαπίζει αργά με σταθερό ρυθμό. Θα έχουμε μια στρατιωτική δικτατορία αρκετά σύντομα. Ο Ομπάμα θα πρέπει να εστιάσει στην εκπαίδευση των αμερικανών. Το πρόβλημά του είναι πως ο ίδιος είναι υπερβολικά μορφωμένος χωρίς να κατανοεί πόσο αμυδρά πνευματώδες και ανίδεο είναι το ακροατήριό του…» Ο Jeremy Rifkin μας λέει επίσης ότι: «Το αμερικανικό όνειρο είναι σε μεγάλο βαθμό παγιδευμένο στο ένστικτο του θανάτου…, υπερκαταναλώνουμε, ικανοποιούμε κάθε μας όρεξη και σπαταλάμε την απλοχεριά της Γης. Επιβραβεύουμε την απεριόριστη οικονομική μεγέθυνση, ανταμείβουμε τον ισχυρό και περιθωριοποιούμε τον ευάλωτο, Αναλωνόμαστε στην προστασία των ιδιοτελών μας συμφερόντων και έχουμε δημιουργήσει την πιο ισχυρή στρατιωτική μηχανή σε ολόκληρη την ιστορία για να πάρουμε αυτό που θέλουμε και πιστεύουμε ότι μας αξίζει. Θεωρούμε τους εαυτούς μας περιούσιο λαό και άρα προικισμένο με το δικαίωμα να νέμεται μεγαλύτερο μερίδιο από τα δώρα της Γης. Δυστυχώς το ίδιον συμφέρον μας μεταμορφώνεται σταδιακά σε καθαρό εγωισμό. Έχουμε γίνει πολιτισμός του θανάτου». Τώρα πως γίνεται οι αρχιτέκτονες του πνευματικού ευνουχισμού του αμερικανικού λαού και οι σχεδιαστές του αμερικανικού οράματος, δηλαδή του αμερικανισμού και της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης του κεφαλαίου, δηλαδή του «πολιτισμού του θανάτου» να θέλουν να σώσουν εμάς και τον υπόλοιπο κόσμο, μόνο παραμυθιασμένοι και εξουσιομανείς πολιτικάντηδες μπορούν να το πάρουν στα σοβαρά. Αντίθετα οι δυνάμεις της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού που γνωρίζουν πως το πρόβλημα της σύγχρονης εποχής στην Ελλάδα , αλλά και στον υπόλοιπο κόσμο, δεν είναι ένα τεχνοκρατικό πρόβλημα, ή ένα πρόβλημα πολιτικής ηγεσίας , αλλά ένα πρόβλημα πολιτικό και στην ουσία του συστημικό της κοινωνίας και συνεπώς τη λύση του δεν θα τη δώσουν οι όποιοι τεχνοκράτες και οι πολιτικάντηδες, αλλά ο αγώνας για τη διάχυση της γνώσης και την κατανόηση της πραγματικότητας πως ο τεράστιος πνευματικός πλούτος που η ανθρωπότητα συσσωρεύει στην ιστορική διαδρομή της και που σήμερα εκφράζεται ως επιστήμη, με την έννοια της επιστημονικά έγκυρης και κοινωνικά χρήσιμης γνώσης, αλλά και ως υψηλή τεχνολογία, μπορούν, αν ανατραπεί ο συσχετισμός δύναμης που διαμορφώνει η αμάθεια, ο Φόβος και η κάθε μορφής Βία , να απελευθερώσουν την ανθρωπότητα από την καπιταλιστική βαρβαρότητα και να ανοίξουν καινούργιους ορίζοντες για ένα καλύτερο κόσμο . Σε αυτή την κρίσιμη στιγμή, στις αυριανές εκλογές, αυτός ο αγώνας μπορεί να εκφραστεί στις κάλπες με οποιοδήποτε τρόπο, ως αντιδεξιά-αντικαπιταλιστική-αντιιμπεριαλιστική επιλογή και από την επομένη των εκλογών ως αγώνας για τη μετεξέλιξη της κοινωνίας, από κοινωνία οπαδών και ψηφοφόρων, σε μια πνευματικά και οργανωτικά αυτονομημένη κοινωνία, που σκέπτεται και δρα στην κατεύθυνση της κατάργησης του κάθε καπιταλισμού και της κάθε ηγεμονίας, πράγμα που σημαίνει τη μετεξέλιξή της από μια ιδεολογικά και οργανωτικά πολυδιασπασμένη και γι’ αυτό οπαδοποιημένη-υποδουλωμένη κοινωνία, σε μια επαναστατική ενιαία αριστερή κοινωνία που οργανώνει σταδιακά την απελευθέρωσή της και οικοδομεί ένα καλύτερο κόσμο, έναν κόσμο χωρίς αφεντικά και ηγεμόνες, έναν κόσμο της Άμεσης Δημοκρατίας, της Αταξικής Κοινωνίας και του Οικουμενικού Ουμανιστικού Πολιτισμού . __________________
-->
[1] Για μια διεξοδική ανάλυση βλέπε: Λάμπος Κώστας, Αμερικανισμός και παγκοσμιοποίηση. Οικονομία του Φόβου και της παρακμής, ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΖΗΣΗ, Αθήνα 2009, σελίδες 67-107.
[1]RifkinJeremy, Το Ευρωπαϊκό Όνειρο. Πως το όραμα της Ευρώπης για το μέλλον επισκιάζει αθόρυβα το αμερικανικό όνειρο, ΛΙΒΑΝΗΣ, Αθήνα 2005, σελίδα 602 και επόμενες.
Ας ξεκαθαρίσω από την αρχή ότι οι όποιες σκέψεις διατυπώνονται εδώ δεν αφορούν μιαν εθνική Αριστερά· αφορούν την ευρωπαϊκή Αριστερά, αν είναι θεμιτός ένας τέτοιος όρος. Ουσιαστικά, οι σκέψεις αυτές παρακολουθούν την πορεία της Αριστεράς από πολλά χρόνια στην καθίζησή της έως το σημερινό κατάντημά της- την περίπου εξαφάνισή της.
Ας διευκρινίσω πρώτα όμως τι περιλαμβάνω σε αυτό που λέω Αριστερά· γιατί και οι όροι έχουν την ιστορικότητά τους- την ιστορία τους. Αριστερά ονομάζω, στο κομματικό- πολιτικό επίπεδο, ό,τι ονομάζουν έτσι στην Ευρώπη: από τα σοσιαλιστικά κόμματα και πέρα, μαζί με αυτά. Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, δυτικές όπως λέμε, η διάκριση είναι Αριστερά- Δεξιά. Ας μου επιτραπεί να το πω με δικά μου λόγια: Αριστερά είναι ό,τι δεν είναι εναντίον της κοινωνίας, ό,τι έχει στραμμένο το βλέμμα σ΄ αυτήν, στους ανθρώπους· ό,τι καταστρώνει το πολιτικό πρόγραμμά του σύμφωνα με τα αιτήματα της κοινωνίας σε κάθε ιστορική στιγμή· αυτό το τελευταίο, το «σε κάθε ιστορική στιγμή», να το προσέξουμε - έχει μεγάλο πολιτικοϊδεολογικό βάρος.
Είναι, λοιπόν, πολλά χρόνια τώρα που αυτό το οποίο ονόμασα Αριστερά έχει όλο και μικρότερη απήχηση στις ευρωπαϊκές κοινωνίες, που εκδηλώνεται με πολλούς τρόπους- όχι μόνον με την ψήφο· μετά την κατάρρευση των σοσιαλιστικών καθεστώτων στην Ευρώπη. Με την πτώση του Τείχους, του συμβόλου τής αναίμακτης- γιατί δεν το λέμε;- κατάρρευσης των κοινωνικοπολιτικών συστημάτων αυτού που συλλήβδην ονομάσαμε «υπαρκτός σοσιαλισμός», τα γνωστά και σε αυτόν τον τομέα παπαγαλάκια αστραπιαία μίλησαν για τον «θάνατο του Μαρξ»! Τα παπαγαλάκια είχαν πείσει ακόμη και αριστερούς ότι γι΄ αυτό πρόκειται- πόσοι μαρξιστές είχαν τότε πει ότι αυτά τα συστήματα μόνο με τη διδασκαλία του Μαρξ δεν είχαν σχέση; Ποιος είχε τολμήσει να πει ότι δεν επρόκειτο για κοινοκτημοσύνες και κοινωνικοποιήσεις, αλλά για άγριο γραφειοκρατικό κρατικό καπιταλισμό; για ό,τι δηλαδή ήταν αντίθετο με αυτά που ζητούσε ο Μαρξ;
Στο σημείο αυτό, λοιπόν, άρχισαν να ανθούν οι διάφορες, μαρξικές τάχα μου, αποδομήσεις, οι διάφοροι μεταμοντερνισμοί και τα παρόμοια. Την ώρα που η ανάπτυξη της ηλεκτρονικής επανάστασης άρχιζε να δημιουργεί εντελώς διαφορετικές κοινωνικές σχέσεις, μια διαφορετική κοινωνία.
Πιστεύω ότι εκεί ακριβώς, σε εκείνην την ιστορική ανατροπή, τα απομεινάρια από ό,τι θα μπορούσε να λέγεται κομμουνιστικό, αριστερό, έχασαν τον μπούσουλα: στην παραζάλη του ό,τι από τα παλαιά συστήματα δεν πέρασε αυτομάτως στην απέναντι όχθη, δηλαδή το μικρότερο κομμάτι, στην προσπάθειά του να ανασυγκροτήσει έναν αριστερό λόγο- να μην παραδοθεί πλήρως- έχασε τα βήματα της Ιστορίας· αυτή έτρεξε πολύ πιο γρήγορα.
Έτσι άρχισε η καθίζηση· οι όποιες προσπάθειες ανανέωσης, προσαρμογής, διαμόρφωσης ενός σύγχρονου αριστερού λόγου επιχειρήθηκαν με παλαιά υλικά και αναμείχθηκαν στη δίνη των κοινοβουλευτικών προοπτικών προτού μορφοποιηθούν. Και, δυστυχώς, χωρίς να συναντηθούν με την κοινωνία- η κοινωνία δεν μπορούσε να περιμένει άλλο. Για να παρακολουθούμε τώρα τις ευρωπαϊκές κοινωνίες με τη δημοκρατική- επαναστατική παράδοση που όλοι ξέρουμε να τις διαχειρίζονται- και να τις μεταχειρίζεται- οι μπερλουσκόνηδες, οι σαρκοζήδες και οι μπαρόζοι- ή μήπως και οι «βλαστοί»; Όλοι μιλούν για συντηρητικοποίηση της κοινωνίας. Σύμφωνοι! Πότε θα ψάξουμε πώς έγινε αυτή; Πότε θα ερευνήσουμε και θα μελετήσουμε το γιατί; Κι αν βρούμε ότι η απουσία της Αριστεράς είναι η μία τουλάχιστον από τις κύριες αιτίες;
Η Αριστερά δεν μπορεί να είναι Αριστερά αν το βλέμμα της δεν ξεκινάει από την κοινωνία και δεν μένει καρφωμένο εκεί· αν δε γνωρίζει με ποια κοινωνία έχει να κάνει και δεν έχει πρόγραμμα που να προωθεί την ανάπτυξή της· αν δεν έχει συλλάβει την ταχύτητα της Ιστορίας σήμερα. Χρειάζεται νέα Αριστερά· και το νέο δεν χτίζεται ποτέ στέρεα με παλαιά υλικά.
Ίσως μερικοί σκεφτούν ότι μιλώ για τη δική μας Αριστερά και αυτά που συμβαίνουν με Συνασπισμό- ΣΥΡΙΖΑ· όχι. Μπορεί να είναι αφορμή· γιατί αυτά που γίνονται στη δική μας Αριστερά, η σύγκρουση, μακάρι να γίνονταν συχνότερα και σκληρότερα· αρκεί η βάση τους να ήταν ιδεολογική - ο ίδιος βλέπω και ολίγη τέτοια στο βάθος. ______________________
Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.
